Հայուհին Բեյրութից, որը դարձավ իր ժողովրդի հիշողության ձայնը․ Սյուզան Խարդալյան

Սյուզաննա Խարդալյանն այն անձանցից է, որի կենսագրությունը ինքնին արտացոլում է հայկական սփյուռքի ճակատագիրը և հիշողությունը պահպանելու պայքարը։ Կինոռեժիսորը ծնվել է 1956 թվականի փետրվարի 5-ին Բեյրութում՝ ցեղասպանությունից փրկված հայ գաղթականների ընտանիքում։ Նա փոքր տարիքից հայտնվել է այն միջավայրում, որտեղ անձնական պատմությունը խառնվել է ժողովրդի պատմությանը։

Լիբանանում և Ֆրանսիայում ստացած կրթությունը նրան հուսալի հիմք է տվել լրագրության և միջազգային հարաբերությունների ոլորտում, իսկ 1980-ականների վերջին Շվեդիա տեղափոխությունը հիմք է հանդիսացել նրա՝ որպես վավերագրական ֆիլմերի ռեժիսոր զարգանալու համար։

Խարդալյանը սկսել է իր գործունեությունը որպես Փարիզի «Կամք» հայկական թերթի խմբագիր, բայց շուտով ուշադրությունը սևեռել է կինոյին՝ որպես հիշողություն և հույզեր փոխանցելու ավելի հզոր միջոց։ Նրա ֆիլմերը կարևոր ձայն են դարձել Հայոց ցեղասպանության միջազգային քննարկումներում, հատկապես այն ասպեկտում, որը երկար ժամանակ մնացել էր ստվերում․ այն է՝ կանանց ճակատագիրը, որոնք ենթարկվել են սեռական ստրկության և բռնության։

«Տատիկիս դաջվածքները» ֆիլմը բեկումնային էր. այն ոչ միայն իր ընտանիքի, մասնավորապես, տատիկի ողբերգական պատմության մասին է, այլև բացում է հավաքական տրավմայի այն խորքերը, որոնց մասին երկար ժամանակ լռում էին։

Նրա ստեղծագործության մեջ միշտ առկա է երկակի գիծ՝ լրագրողական ճշտություն և գեղարվեստական էմոցիոնալություն։ Նա կարողանում է միավորել փաստերը և անձնական վկայությունները, վերածելով դրանք փաստագրական ֆիլմերի, որոնք դիպչում են հանդիսատեսին և ստիպում մտորել։ Խարդալյանը չի սահմանափակվում միայն ցեղասպանության թեմայով․ նրա աշխատանքները վերաբերում են կանանց իրավունքներին, հայկական սփյուռքի ինքնությանը և ժամանակակից աշխարհում իրենց տեղը գտնելուն։

Սյուզաննա Խարդալյանի կյանքն օրինակ է այն մասին, թե ինչպես անձնական կենսագրությունը կարող է կամուրջ դառնալ անցյալի և ներկայի միջև։ Նա ընտանեկան հիշողությունը վերածել է հանրային սեփականության՝ դարձնելով այն մարդու իրավունքների և պատմական արդարության վերաբերյալ գլոբալ խոսակցության մաս։ Ռեժիսորի ֆիլմերը ցուցադրվել են աշխարհի տարբեր հեռուստաընկերություններում, արժանացել քննադատների ճանաչման և մրցանակների, բայց ամենակարևորը՝ դրանք վկայություն են այն մասին, որ հիշողությունը կարող է լինել կենդանի և արդիական, եթե այն պատմվի անկեղծ և համարձակ։

Խարդալյանի կենսագրությունը պարզապես լրագրողի և ռեժիսորի պատմություն չէ։ Դա մի կնոջ պատմությունն է, որը բառերի ու պատկերների միջոցով կարողացել է աշխարհին փոխանցել իր ժողովրդի ցավն ու ուժը՝ անձնականը վերածելով համընդհանուրի, իսկ հիշողությունն՝ արվեստի։