Հեղափոխականից մինչև Կարմիր բանակի գեներալ. Հայկ Բժշկյանց

Հայկ Բժշկյանցը, որն առավել հայտնի է Գայ անունով, ծնվել է 1887 թվականի փետրվարի 18-ին Թավրիզ քաղաքում (Իրան)՝ ուսուցչի ընտանիքում: Նրա կյանքը դարձել է 20-րդ դարի սկզբի բուռն իրադարձությունների արտացոլումը, երբ մարդկային ճակատագրերը հյուսվում էին հեղափոխությունների, պատերազմների և գաղափարախոսական ցնցումների հետ:

Փոքր տարիքից հետաքրքրություն է ցուցաբերել հասարակական գործունեության նկատմամբ: Սովորել է Արամյան դպրոցում, այնուհետև՝ Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում, սակայն հեռացվել է ուսանողական շարժումներին մասնակցելու, հեղափոխական ելույթներ ունենալու համար: 1903 թվականին անդամակցել է «Հնչակյան» կուսակցությանը, ինչն էլ կանխորոշել է նրա հետագա ուղին որպես հեղափոխական շարժման ակտիվ մասնակից: Նրա գործունեությունը բազմիցս հանգեցրել է ձերբակալությունների և աքսորների, սակայն դա միայն ամրապնդել է նրա վճռականությունը:

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Բժշկյանցը հայկական 6-րդ կամավորական ջոկատի հրամանատարն էր: Նա մասնակցել է Էրզրումի, Խլաթի և Մուշի ազատագրման մարտերին, մի քանի անգամ վիրավորվել է, բայց շարունակել է ծառայությունը: Ցուցաբերած արիության համար պարգևատրվել է Գեորգիևյան խաչով, մեդալներով և Սուրբ Աննայի շքանշանով: Այդ տարիները կոփել են նրան որպես ռազմական առաջնորդ և նրան հայտնի դարձրել հայ կամավորների շրջանում:

1917 թվականի հեղափոխությունից հետո նա մասնակցել է Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի իրադարձություններին: Գայ անունով նա դարձել է Կարմիր բանակի վառ հրամանատարներից մեկը: Նրա «Երկաթյա դիվիզիան» հռչակվել է սպիտակ գվարդիականների դեմ մղվող մարտերում, իսկ ինքը մասնակցել է Սիմբիրսկի և Սիզրան-Սամարայի գործողություններին: Ավելի ուշ Գայը մասնակցել է խորհրդա-լեհական պատերազմին, որտեղ դրսևորել է իրեն որպես տաղանդավոր ռազմավար: 1920 թվականի գարնանը նա ՌՍՖՍՀ Հարավային ռազմաճակատի 2-րդ Կովկասյան հեծելազորային կորպուսի հրամանատարն էր: Խորհրդա-լեհական պատերազմի ժամանակ Գայը գլխավորել է Արևմտյան ռազմաճակատի 3-րդ հեծելազորային կորպուսը: Սակայն 1920 թվականի օգոստոսի վերջին լեհական զորքերի հակահարձակումից հետո նրա կորպուսը՝ 4-րդ և 15-րդ բանակների ստորաբաժանումների հետ միասին, հայտնվել է լեհ-գերմանական սահմանին:

1923 թվականի մայիսից մինչև 1924 թվականը եղել է Սամարյան 7-րդ հեծյալ դիվիզիայի հրամանատարը: Այս դիվիզիայում ծառայել է ԽՍՀՄ ապագա մարշալ Գեորգի Ժուկովը, ով հետագայում իր հուշերում մեծ հարգանքով է արտահայտվել Գայի մասին: Հենց Գայի նախաձեռնությամբ է Ժուկովը 1924 թվականին ընդունվել Մոսկվայի Բարձրագույն հեծելազորային դպրոց:

Բացի զինվորական ծառայությունից, Բժշկյանցը զբաղվել է դասախոսական գործունեությամբ, եղել է պրոֆեսոր՝ իր փորձը փոխանցելով երիտասարդ սպաներին: Նրա անունը դարձել է հեղափոխության գործին նվիրվածության և ռազմական վարպետության խորհրդանիշ:

Սակայն Գայի ճակատագիրը տխուր ընթացք է ունեցել։ Ստալինյան բռնաճնշումների տարիներին նա ձերբակալվել և 1937 թվականի դեկտեմբերի 11-ին գնդակահարվել է Մոսկվայում: Միայն տարիներ անց հետմահու արդարացվել է։ Գայի հիշատակին հուշարձաններ են կանգնեցվել, նրա մասին գրվել են պատմագիտական և գեղարվեստական գրքեր, ստեղծվել փաստագրական և գեղարվեստական ֆիլմեր։

Հայկ Բժշկյանցը միավորում էր հայկական ազգային ձգտումները և խորհրդային հեղափոխական գաղափարները: Նրա կյանքը ճանապարհ է երիտասարդ հեղափոխականից մինչև Կարմիր բանակի գեներալ, մարտերում հաղթողից մինչև քաղաքական բռնաճնշումների զոհ: Նրան հիշում են որպես հայ ժողովրդի նշանավոր գործիչ, որը նշանակալի ազդեցություն է թողել 20-րդ դարի պատմության մեջ։