Կաթողիկոս, լուսավորիչ և ազգային զարթոնքի հայր․ Խրիմյան Հայրիկ

Մկրտիչ Խրիմյանը (1820–1907 թթ.), առավել հայտնի որպես Խրիմյան Հայրիկ, եղել է նշանավոր հոգևոր,մշակութային և հասարակական գործիչ, գրող, Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարք և Ամենայն Հայոց կաթողիկոս։

Ծնվել է 1820 թվականի ապրիլի 4-ին Վան քաղաքում (Օսմանյան կայսրություն)։ Երիտասարդ տարիքից հետաքրքրություն է ցուցաբերել կրթության և հասարակական գործունեության նկատմամբ։ Կոստանդնուպոլսում զբաղվել է մանկավարժությամբ և լրագրությամբ, հիմնադրել է «Արծվի Վասպուրական» ամսագիրը, որի միջոցով կոչ է արել հայերին ինքնակազմակերպվել և դիմակայել ճնշումներին։ Նրա հոդվածներն ու ելույթները ձևավորել են ազգային ինքնագիտակցությունը և ոգեշնչել ժողովրդին։

1869 թվականին Խրիմյանն ընտրվել է Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարք, որտեղ ակտիվորեն պաշտպանել է հայերի իրավունքները, պայքարել խտրականության դեմ և աջակցել դպրոցների ու մշակութային նախաձեռնությունների զարգացմանը։ 1892 թվականին նա դարձել է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս, իսկ նրա ընտրությունը հաստատվել է կայսր Ալեքսանդր III-ի կողմից, ինչը նպաստել է Հայ Առաքելական եկեղեցու և Ռուսական կայսրության միջև կապերի ամրապնդմանը։

Խրիմյանը ստացել է «Հայրիկ» մականունը ժողովրդի նկատմամբ ունեցած հոգատարության և հոգևոր առաջնորդության համար։ Նա ոչ միայն հոգևոր առաջնորդ էր, այլև ազգային շարժման գաղափարախոս։ Նա կոչ էր անում միասնության, տոկունության և ինքնուրույնության՝ ազատության համար պայքարում։

Խրիմյան Հայրիկը պայքարել է անգրագիտության և անգործության դեմ, հիմնադրել է բազմաթիվ դպրոցներ, թանգարաններ և կրթական կենտրոններ։ Բացի այդ, նա բազմաթիվ աշխատությունների հեղինակ է՝ աստվածաբանության, փիլիսոփայության և հրապարակախոսության ոլորտներում, ինչպես նաև գրել է գեղարվեստական ստեղծագործություններ՝ արձակ և չափածո։ Նրա գրական ժառանգությունը կարևոր տեղ է զբաղեցնում 19-րդ դարի հայկական մշակույթում։ Հետաքրքիր է, որ Խրիմյան Հայրիկի կաթողիկոս ընտրվելը համընկել է նրա տարիքին․ նա ստացել է 72 «կողմ» ձայն հենց այն տարում, երբ դարձել է 72 տարեկան, ինչը ժամանակակիցները ընկալել են որպես խորհրդանշական նշան։

Նրա հռետորական տաղանդը հայտնի էր դեռ երիտասարդ տարիներից․ Խրիմյանի ելույթները ոգեշնչում էին ունկնդիրներին և ձևավորում հասարակական կարծիքը։ Նույնիսկ արվեստում նա թողել է իր հետքը․ 1895 թվականին հայտնի ծովանկարիչ Հովհաննես Այվազովսկին ստեղծել է «Մկրտիչ Խրիմյանը Էջմիածնի մոտ» կտավը, որն այսօր պահպանվում է Թեոդոսիայի պատկերասրահում։

Խրիմյան Հայրիկը մահացել է 1907 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Էջմիածնում, որտեղ էլ թաղված է։ Նա դարձել է հոգևոր առաջնորդության, ազգային զարթոնքի և մշակութային վերածննդի խորհրդանիշ։