«Մթության հաղթողը» խորհրդային ֆանտաստիկայում. Աշոտ Շայբոն

Գրող, դրամատուրգ, դերասան և ռեժիսոր Աշոտ Շայբոնը (Աշոտ Գասպարյան) ծնվել է 1905 թվականի հունվարի 26-ին Թբիլիսիում: Նրա բազմակողմանի գործունեությունն ընդգրկել է գրականությունը, թատրոնն ու կինոն, իսկ անունը դարձել է նշանակալի 20-րդ դարի հայկական և խորհրդային մշակույթի պատմության մեջ։

Փոքր տարիքից հետաքրքրություն է ցուցաբերել արվեստի և գրականության նկատմամբ։ 1924 թվականին ավարտել է Ներսիսյան դպրոցը, այնուհետև ուսումը շարունակել է Մոսկվայի Կինոյի համամիութենական պետական ինստիտուտում՝ ստանալով մասնագիտական գիտելիքներ կինոյի և թատրոնի ոլորտում։ Այդպիսի համադրությունը՝ հումանիտար և գեղարվեստական կրթության, կանխորոշել է նրա հետագա ուղին. նա դարձել է համընդհանուր տաղանդի մարմնավորում՝ համատեղելով գրական ստեղծագործությունը դերասանական և ռեժիսորական գործունեության հետ։

Գրականության աշխարհ մուտք գործելով՝ Աշոտ Շայբոնը հանդես է եկել որպես գիտաֆանտաստիկայի, պոեզիայի և արձակի հեղինակ։ Նրա ստեղծագործություններն աչքի էին ընկնում համարձակ գաղափարներով և ապագան մարդկային արժեքների պրիզմայով ցույց տալու ձգտմամբ։ Ամենահայտնի աշխատությունը դարձել է «Մթության հաղթողները» տրիլոգիան, որը հրատարակվել է 1950-ականների սկզբին և թարգմանվել ռուսերեն։ Դրանում նա հետազոտել է լույսի և մթության պայքարի, առաջընթացի և հոգևոր որոնումների թեմաները, ինչը նրան դարձրել է հայ առաջին ֆանտաստ գրողը, որն իր գաղափարների մասշտաբով համադրելի էր Իվան Եֆրեմովի հետ։

Բացի ֆանտաստիկայից, Շայբոնը գրել է պիեսներ, սցենարներ և բանաստեղծություններ։ Նրա ստեղծագործությունը սերտորեն կապված էր հայկական մշակույթի հետ, սակայն միևնույն ժամանակ նա ձգտում էր ունիվերսալության՝ անդրադառնալով համամարդկային թեմաների։ Կինոյում նա հանդես է եկել որպես դերասան և սցենարիստ, այդ թվում՝ «Սևանի ձկնորսները» (1939 թ.) ֆիլմում, որը կարևոր փուլ է դարձել հայկական կինեմատոգրաֆիայի զարգացման գործում։

Նրա գրական ոճը համադրում էր փիլիսոփայական խորությունն ու գեղարվեստական պատկերավորությունը։ Շայբոնի երկերում կարելի է տեսնել գիտական գիտելիքը և գեղարվեստական երևակայությունը միավորելու, մարդուն ոչ միայն որպես հասարակության մաս, այլև որպես ապագայի վրա ազդելու ունակ անհատականություն ցույց տալու ձգտումը։

Աշոտ Շայբոնը մահացել է 1982 թվականի հունվարի 15-ին Երևանում։ Նրա կյանքն ու ստեղծագործությունը դարձել են օրինակ այն բանի, թե ինչպես գրողը կարող է միաժամանակ լինել մտածող, արվեստագետ և հասարակական գործիչ։ Այսօր նրա գրքերը դիտարկվում են որպես հայ և խորհրդային գրական ավանդույթի կարևոր մաս, իսկ նրա ֆանտաստիկ գաղափարները՝ որպես ժամանակի ոգու արտացոլում, երբ հավատը առաջընթացի և հումանիզմի նկատմամբ ձևավորում էր մշակութային զարգացումը։