Արցախից մինչև Մոսկվա․ Յակով Մելքումով

Խորհրդային նշանավոր հայ զորավար Յակով Մելքումովը (հայկական անունը՝ Հակոբ Արշակի Մելքումյան) ծնվել է 1885 թվականին Շուշիի գավառի Խերխան գյուղում։ 1890 թվականին նրա ընտանիքը տեղափոխվել է Աշխաբադ, որտեղ նա ավարտել է Աշխաբադի գիմնազիայի 6-րդ դասարանը։

1907 թվականին Մելքումովը զորակոչվել է Ռուսական կայսերական բանակ և ընդունվել Նիկոլաևյան հեծելազորային ուսումնարան։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբին ծառայել է Խարկովի 4-րդ ուլանյան գնդում, մասնակցել Հյուսիս-արևմտյան և Արևմտյան ռազմաճակատների մարտերին։ Չնայած ստացած վիրավորումներին՝ նա շարունակել է ծառայությունը և ձեռք բերել համարձակ սպայի համբավ։

1917 թվականի հեղափոխությունից հետո Մելքումովը միացել է բոլշևիկներին և մտել Կարմիր բանակի շարքերը։ 1918 թվականից ակտիվորեն մասնակցել է քաղաքացիական պատերազմին՝ ղեկավարելով հեծելազորային ստորաբաժանումներ։ Առանձնահատուկ ճանաչում է ձեռք բերել Թուրքեստանի ճակատում, որտեղ գլխավորել է պայքարը բասմաչների դեմ մարտերում։ 1920-ականներին նրա ջոկատները վճռական հարվածներ են հասցրել բասմաչների զինված կազմավորումներին, ինչը հնարավորություն է տվել խորհրդային իշխանությանը վերահսկողություն հաստատել տարածաշրջանում։

1924 թվականին Մելքումովն ավարտել է Բարձրագույն ակադեմիական դասընթացները, իսկ 1934 թվականին՝ Մ. Վ. Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիան։ Նա մասնակցել է նաև Կարմիր բանակի աֆղանական արշավանքին (1930 թ.)՝ ամրապնդելով ԽՍՀՄ դիրքերը Կենտրոնական Ասիայում։

Սակայն 1930-ականների վերջում նրա կարիերան ընդհատվել է․ ստալինյան բռնաճնշումների պայմաններում Մելքումովը հեռացվել է հրամանատարական պաշտոններից։ Չնայած դրան՝ նա խուսափել է ձերբակալությունից և պահպանել կյանքը, ինչը հազվադեպ երևույթ էր այդ մակարդակի զորահրամանատարների համար։

Պաշտոնաթողությունից հետո նա բնակվել է Մոսկվայում, որտեղ գրել է հուշեր իր ծառայության և բասմաչների դեմ պայքարի մասին։

Յակով Մելքումովը մահացել է 1962 թվականի հուլիսի 3-ին Մոսկվայում։ Նա պատմության մեջ թողել է անմոռանալի հետք՝ որպես սպա, որն անցել է ճանապարհ ցարական բանակից մինչև Կարմիր բանակ, ինչպես նաև որպես գործչի, որի մասնակցությամբ խորհրդային իշխանությունը հաստատվել է Կենտրոնական Ասիայում։