Բոլորը Վերնագիր Պարզ ճշմարտություններ Մեծ ռեպորտաժ Հարազատս հյուսիսից Հայ գրականություն. audiobook Էթնիկ կոդ Արցախյան բռնագաղթ ԱՐՑԱԽ․ ՀԱՅԱՍՏԱՆ․ ՆՈՐ ԱՇԽԱՐՀԱԿԱՐԳ | 2024. ի՞նչ է լինելու | Newsroom Alter Ego Alpha Economics 7 դիմանկար հայ ժողովրդի պատմությունից

Ինչպիսի՞ն կլինի Փաշինյանի պահվածքը ուկրաինական ճակատում շրջադարձից հետո

30 Նոյեմբերի 2023, 23:00

Քաղաքագետ Բենիամին Մաթևոսյանը Alpha News-ի եթերում «Վերնագիր» հեղինակային հաղորդման ընթացքում ներկայացրել է թեմայի շուրջ մասնագիտական վերլուծություն։

(Հայաստանի իշխանությունները ցանկանում են «նստել արդեն վաղուց հեռացած գնացքի մեջ»)

Վերջին մի քանի շաբաթվա ընթացքում մենք ականատես եղանք մի շարք շատ ուշագրավ իրադարձությունների, որոնք ծավալվում են ուկրաինական պատերազմի համատեքստում. արևմտյան խոշորագույն լրատվամիջոցներում սկսեցին հայտնվել նյութեր, որոնցում ասվում է, որ, օրինակ, եկել է ժամանակը դադարեցնելու Ռուսաստանի պարտության մասին կախարդական մտորումները (The Wall Street Journal), կամ որ Ուկրաինայի ռազմական ղեկավարությունը հաստատեց ոչ միայն հակահարձակման ձախողումը, այլև հայտարարեց, որ պատերազմը դառնում է դիրքային (The Economist), ավելին, Ուկրաինայի ռազմական և քաղաքական ղեկավարության առճակատումը սկսեց ավելի ու ավելի հստակ դրսևորվել։

Հակառակ 2022-ի փետրվար-մարտին և հատկապես սեպտեմբեր ամիսներին արևմուտքից հնչող խրոխտ հայտարարություններին, իրավիճակի հիմնարար փոփոխություն է առաջացել ռազմաճակատում և ռուսական ռազմարդյունաբերական համալիրի արդյունավետ գործող համակարգի կառուցումից հետո, ռուսական բանակը սկսեց առաջ շարժվել՝ փաստորեն պատասխանելով ուկրաինական հակահարձակմանը սեփական հարձակմամբ, բայց սրա հետ միաժամանակ նաև «Ռուսաստանի շուրջ երկաթե վարագույրը» սկսվեց փլուզվել:

Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը երկու տարվա ընթացքում առաջին անգամ ելույթ ունեցավ G20-ի գագաթնաժողովում, Ռուսաստանի արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովը ժամանեց Սկոպյե՝ մասնակցելու Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության կազմակերպության (ԵԱՀԿ) արտգործնախարարների հանդիպմանը, և այս այցը Սկոպյե՝ Լավրովի առաջին այցն էր Եվրոպա՝ Ուկրաինայում մեկնարկած պատերազմից հետո՝ չհաշված նրա այցերը Բելառուս և Թուրքիա։

Իսկ ընդհանրապես, Արեւմուտքում գնալով ավելի է լսվում Ռուսաստանի հետ կառուցողական երկխոսության կոչ անողների ձայնը։ Այս իրավիճակը չի կարող չանդրադառնալ Հայաստանի վրա, քանի որ Հայաստանի իշխանությունն ինքն է իր արտաքին քաղաքականությունը շաղկապել ուկրաինական ճակատում տիրող իրավիճակի հետ։

2022 թվականի սեպտեմբերին ռուսական զորքերը դուրս բերվեցին Խարկովի մարզից, նոյեմբերին նրանք լքեցին Խերսոնը, և հենց այս ժամանակահատվածում Նիկոլ Փաշինյանը որոշեց «հրաժարվել խորտակվող ռուսական նավից», 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի փաստաթղթից ու Պրահայում հոկտեմբերի 6-ին Արցախը ճանաչեց՝ որպես Ադրբեջանի մաս։

Իսկ Փաշինյանի, նրա քաղաքական թիմի, նրան սպասարկող ԶԼՄ-ների ու փորձագետների ողջ հետագա արտաքին քաղաքական մարտավարությունը կառուցված էր այն մտքի շուրջ, որ «ռուսական նավը խորտակվում է» և անհրաժեշտ է «լուսավոր Արևմուտքի գնացք նստել»՝ «փլուզվող կայսրության փլատակների տակ չհայտնվելու համար»։ Փաշինյանի այս աշխարհաքաղաքական սխալ հաշվարկի համար արցախահայությունն արդեն իսկ վճարել է ամենաբարձր գինը, բայց հարց է նաև, թե ինչպիսին կլինի Փաշինյանի պահվածքը ուկրաինական ճակատի շրջադարձից, դիվանագիտական դաշտում շրջադարձից հետո։

Հարցը շատ ավելի լուրջ է, քան կարող է թվալ առաջին հայացքից։ Եթե վերանանք արևմտյան քարոզչական թեզերիս, որը Ուկրաինայի հակամարտության թեժ փուլի սկզբում համոզում էր իրենց երկրների հասարակություններին, որ «Ռուսաստանը հարձակվել է Ուկրաինայի վրա, քանի որ Պուտինը արյունարբու բռնապետ է», ապա ակնհայտ է դառնում, որ Ռուսաստանի Դաշնությունը պատերազմով լուծում էր իր համար ռազմավարական մի շարք կարևոր խնդիրներ:

Ինչպես նշել է «Ռուսաստանը համաշխարհային քաղաքականության մեջ» ամսագրի գլխավոր խմբագիր Ֆյոդոր Լուկյանովը, ռազմական գործողությունների անմիջական պատճառը 2021 թվականի դեկտեմբերին Ռուսաստանի կողմից առաջադրված անվտանգության երկարաժամկետ երաշխիքների պահանջների չկատարումն էր։ Մոսկվան ամփոփեց Սառը պատերազմից հետո ծագած արեւմտյան ռազմաքաղաքական համակարգի դեմ իր բոլոր հարցերը և դրանք վերջնագրի տեսքով ներկայացրեց։ Վերջնագիրը չընդունվեց, և սկսվեցին «ռազմատեխնիկական միջոցառումներով» լուծել բոլոր հարցերը։ Ռուսաստանը նաև ռազմական գործողություններ սկսեց Ուկրաինայում՝ Եվրասիայում իր ազդեցության գոտին ամրապնդելու կամ մի շարք հեղինակավոր ռուս տնտեսագետների և պետական պաշտոնյաների բառերով ասած՝ ռուբլու արժույթի իր գոտու սահմանները սահմանելու համար։ Գոտի, որի շրջանակներում էներգակիրների գնագոյացումից մինչև ներդրումային ամեն ինչ կիրականացվի ռուսական ազգային արժույթով։ Իսկ Մոսկվայում ԵԱՏՄ տարածքն ընկալվում է որպես այս արժութային գոտու մաս։ Սա «միաբևեռ աշխարհի փլուզումն է», որի մասին շատ է խոսվում, բայց նույնիսկ դրա ուրվագծերը քիչ են բացատրվում։

Եթե հաշվի առնենք, որ Ռուսաստանը մարտադաշտում հաջողություններ է գրանցում, և Ռուսաստանի Դաշնության և ՌԴ ռազմաքաղաքական ղեկավարության շուրջ «երկաթե վարագույրը» սկսել է ընկնել, դա նշանակում է, որ ոչ միայն ռուբլու արժութային գոտու կայացումը դառնում է ավելի ու ավելի շոշափելի, այլ նաև, որ հավաքական Արևմուտքը գնում է Ռուսաստանի Դաշնության հետ երկխոսության ճանապարհով, ինչը ենթադրում է նաև պաշտոնական Մոսկվայի ռազմավարական պահանջների իրականացում։

Եթե իրավիճակին նայենք այս տեսանկյունից, ապա ռազմավարական կուրսը, որը Փաշինյանը սկսեց ագրեսիվ կերպով իրականացնել 2022 թվականի աշնանը, ոչ միայն անհեթեթ է թվում, այլեւ վտանգավոր։ Հայաստանի իշխանությունները ցանկանում են «նստել արդեն վաղուց հեռացած գնացքի մեջ»։

Բայց ինչի՞, կամ ո՞ւմ վրա է հույսը դնում Հայաստանի ղեկավարությունը։ Արդեն բազմիցս ասվել է, որ Հայաստանի իշխանությունները փորձում են երկիրը ինտեգրել թյուրքական աշխարհին, քանի որ միայն այս դեպքում անձամբ Փաշինյանն ու իր թիմը կարող են քաղաքական ապագա ունենալ։ Եվ այս ճանապարհին ՀՀ իշխանությունները միջնորդներ են փնտրում, որոնք կօգնեն իրականացնել այս նախագիծը, և, դատելով պաշտոնական Լոնդոնի վերջին գործունեությունից, հենց Մեծ Բրիտանիան է ընկալվում որպես գլխավոր «բրոքեր» այս ճանապարհին։

Այս իրավիճակը Ձեզ ինչ-որ մի բան չի՞ հիշեցնում։ 1920 թվականին, Անդրկովկասի փաստացի խորհրդայնացման շրջանում, Ռուսաստանի բոլշևիկյան ղեկավարությունը բանակցում էր ինչպես թուրքական իշխանությունների, այնպես էլ Հայաստանի ղեկավարության հետ։ ՌԽՖՍՀ արտաքին գործերի ժողովրդական կոմիսար Գեորգի Չիչերինը և դիվանագետ Լև Կարախանը Հայաստանի ղեկավարության հետ բանակցելիս համոզել են նրան, որ կարող են «լուծել Թուրքիայի հետ սուր խնդիրները» (այն ժամանակ, ի դեպ, նույնպես կար Հայաստանի տարածքով հաղորդակցությունների գործարկման խնդիրը, որոնք պետք է Անդրկովկասը կապեր Ռուսաստանի հետ), իսկ Հայաստանի իշխանություններից միայն մեկ բան էին ակնկալում` հրաժարվել արևմտամետ կողմնորոշումից և չստորագրել Սևրի պայմանագիրը, որը կլիներ ոչ այլ ինչ, քան միանալ երիտասարդ բոլշևիկյան պետության դեմ պատերազմող երկրների դաշինքին։

Հայաստանի ղեկավարությունը մերժել է Չիչերինի և Կարախանի այս առաջարկը, քանի որ նրանք արդեն համոզել էին նրանում, որ «160 հազար քառակուսի կիլոմետր սահմաններով Հայաստանի մասին պատմություններն իրական են»։ Արդյունքում 1920 թվականի օգոստոսի 10-ին Հայաստանը ստորագրեց Սևրի պայմանագիրը, ըստ որի՝ թղթի վրա ստացավ 160 հազար քառակուսի կիլոմետր տարածք, իսկ Հայաստանից մեկ այլ պատվիրակություն Թիֆլիսում ստորագրեց պայմանագիր Խորհրդային Ռուսաստանի ներկայացուցիչների հետ։

Այս քայլով Հայաստանի իշխանությունը ցանկանում էր գործընկերային հարաբերություններ հաստատել ինչպես հավաքական Արևմուտքի, առաջին հերթին Վաշինգտոնի, Լոնդոնի և Փարիզի, այնպես էլ Մոսկվայի հետ։ Բայց, փաստորեն, Երեւանն իր գործողություններով ամբողջովին փչացրեց իր հարաբերությունները թե՛ Լոնդոնի, թե՛ ընդհանրապես Արևմուտքի, թե՛ Մոսկվայի հետ։

Լոնդոնում Երևանի գործողությունները դիտվեցին որպես «Անտանտի երկրների շահերի դավաճանություն», քանի որ Հայաստանը համաձայնեց ցամաքային հաղորդակցություն ապահովել բոլշևիկների և քեմալականների միջև, իսկ Մոսկվան համարեց Երևանի ստորագրությունը Սևրի պայմանագրի տակ՝ որպես թշնամական ակտ Մոսկվայի նկատմամբ, քանի որ Երևանը, ըստ բոլշևիկների, ինքնակամ դարձել է հակաբոլշևիկյան կոալիցիայի մաս։

Այս ամենի արդյունքում 1920 թվականի սեպտեմբերի 27-ին Թուրքիան պատերազմ սկսեց Հայաստանի դեմ։ Երկու ամսում երկրի իշխանությունները կորցրեցին վերահսկողությունը իրենց տարածքի մոտ 70 տոկոսի նկատմամբ։ Միևնույն ժամանակ, Անտանտի երկրները «մի փոքր մոռացան» օգնել իրենց նոր դաշնակցին, իսկ Մոսկվան էլ պահանջում էր, որ Երևանը հրաժարվի Սևրի պայմանագրից, քանի որ բոլշևիկյան Ռուսաստանը չէր կարող օգնել իր թշնամիների դաշնակից երկրին։

Իրավիճակի նմանությունը չի կարող չվախեցնել… Ահա, թե ինչու այսօր արդիական է դառնում այն հարցը, թե ինչպիսին կլինի Փաշինյանի պահվածքը ուկրաինական ճակատում շրջադարձային պահից հետո։