Ադանայից մինչև Հարվարդի և Թաֆթսի համալսարաններ․ Հարություն Չաքմաքչյանի կյանքի ուղին

Հարություն Չաքմաքչյանը ծնվել է 1878 թվականի հոկտեմբերի 20-ին՝ Օսմանյան կայսրության Ադանա քաղաքում, գյուղացու ընտանիքում։ Նրա ազգանունը ծագում է թուրքերեն «չաքմաք» բառից, որը նշանակում է «կայծքար» և վկայում է նրա նախնիների արհեստի՝ զենքի պատրաստմամբ զբաղվելու մասին։

Սկզբնական կրթությունը ստացել է Ադանայի Աբգարյան դպրոցում, ապա ուսումը շարունակել Բեյրութի Անտուրայի ֆրանսիական միսիոներական վարժարանում։ Դեռ պատանի տարիքից նա հետաքրքրվել է մանկավարժությամբ և գրականությամբ։

20-րդ դարի սկզբին Չաքմաքչյանը որպես ուսուցիչ աշխատել է Կեսարիայում և Գիրեսունում, այնուհետև՝ Բեյրութում։ Հայերի նկատմամբ հալածանքների պայմաններում նա ստիպված է եղել արտագաղթել․ սկզբում մեկնել է Կիպրոս, ապա՝ 1904 թվականին, հաստատվել Միացյալ Նահանգներում։ 1905-1908 թվականներին սովորել է Հարվարդի համալսարանում, որտեղ հետագայում ստացել է բակալավրի աստիճան (1913)։

Ուսանողական տարիներին՝ 1908-1912 թվականներին, խմբագրել է «Հայրենիք» հայալեզու թերթն՝ ակտիվորեն մասնակցելով սփյուռքահայ հասարակական կյանքին։

1910 թվականին ամուսնացել է Ուելսլի քոլեջի շրջանավարտ Մադլեն Սքոթի հետ։ Նրանց որդին հետագայում դարձել է աշխարհահռչակ կոմպոզիտոր Ալան Հովհաննեսը (Alan Hovhaness)։ 1930 թվականին կնոջ մահից հետո Չաքմաքչյանն ամբողջովին նվիրվել է գիտական գործունեությանն ու դասախոսական աշխատանքին։ Նրա ակադեմիական կարիերան հիմնականում կապված է եղել Թաֆթսի համալսարանի հետ, որտեղ դասավանդել է քիմիա և կենսաքիմիա, ինչպես նաև համագործակցել բժշկական դպրոցի հետ։ 1949 թվականին թոշակի է անցել, իսկ 1955 թվականին արժանացել պատվավոր վաստակավոր պրոֆեսորի կոչման։

Գիտական գործունեությանը զուգահեռ՝ Չաքմաքչյանը նշանակալի ավանդ է ունեցել հայ գրականության և բառարանագրության զարգացման գործում։ Նրա գլխավոր աշխատությունը՝ մոտ 1600 էջ ծավալով «Ընդարձակ բառարան անգլերեն-հայերեն», լույս է տեսել Բոստոնում 1922 թվականին։ Այն համարվել է ժամանակակից հայերենի առաջին նմանատիպ բառարաններից մեկը և տասնամյակներ շարունակ վերահրատարակվել ու գործածվել։

Նրա մյուս աշխատություններից են «Սահմանադրական կառավարությունները» (1910), «Հայ-ամերիկյան նամակագրության ձեռնարկը» (1914), «Հայոց լեզվի քերականությունը» (1916) և «Հայաստանի ընդարձակ պատմությունը» (1917)։ Բացի այդ, նա հայերեն է թարգմանել Մոլիերի «Սկապենի արարքները» կատակերգությունը։

Հարություն Չաքմաքչյանը մահացել է 1973 թվականի մայիսի 22-ին՝ ԱՄՆ-ի Մասաչուսեթս նահանգի Ջամայկա Փլեյն շրջանում, 94 տարեկան հասակում։ Նրա անունը մնացել է հայ մշակույթի պատմության մեջ՝ որպես գիտնականի, մանկավարժի և հասարակական գործչի, որն իր գիտական գործունեությունը նվիրել է հայոց լեզվի, գրականության և ազգային ինքնության պահպանմանն ու զարգացմանը։