1908 թվականի օգոստոսի 14-ին՝ 118 տարի առաջ, Ֆրեզնոյում լույս տեսավ «Ասպարեզ»-ի առաջին համարը՝ սկիզբ դնելով մի ավանդույթի, որը մինչօրս հավատարիմ է թերթի պարզ, բայց խորիմաստ առաքելությանը՝ դառնալ համայնքի համար ասպարեզ և կամուրջ կառուցել Հայրենիքի ու Սփյուռքի միջև։

1970-ականներին, երբ Հարավային Կալիֆոռնիայում հայ բնակչության թիվը բազմապատկվում էր գրեթե տասնապատիկ, տեղական հայկական թերթի անհրաժեշտությունն այնտեղ ավելի մեծ էր, քան Կենտրոնական Կալիֆոռնիայում, Լոս Անջելեսում երկրորդ թերթ հիմնելու փոխարեն՝ ՀՅԴ Ընդհանուր ժողովի մասնակիցները քվեարկեցին «Ասպարեզ»-ի գործունեությունը Հարավային Կալիֆոռնիա տեղափոխելու օգտին։ 118 տարի շարունակ, առանց դադարի հրատարակվելով «Ասպարեզ»-ը դարձավ Կալիֆոռնիայի հայության  լավագույն ընկերն ու լրատուն:  

Alphanews-ի խմբագրակազմը շնորհավորում է «Ասպարոզ»-ի աշխատակիցներին և ամերիկահայությանը թերթի 118 ամյակի կապակցությամբ և այս առիթով մեր ընթերցողներին ենք ներկայացնում հատված «Ասպարեզ»-ի հիմնադիրներցից մեկի՝  Ա. Կ. Սեքլեմյանի հուշերից

«1907 թվականի վերջին օրերին և հաջորդ տարվա արշալույսին Ֆրեզնոյում ծնվեց հայկական շաբաթաթերթ հիմնելու գաղափարը։

Որքան հիշում եմ, այդ նախաձեռնությամբ հետաքրքրված մարդկանց առաջին հանդիպումը տեղի ունեցավ իմ գրասենյակում, որն այն ժամանակ գտնվում էր «Short Building»-ի թիվ 14 սենյակում՝ «J» փողոցի 1933 հասցեում։ Այդ և հետագա հանդիպումների արձանագրությունները կորել են, ուստի ստիպված եմ ապավինել հիշողությանս։ Այդ պատճառով էլ կանդրադառնամ միայն այն ժամանակաշրջանում «Ասպարեզ»-ին վերաբերող հիմնական հարցերին։

Չեմ կարող հիշել առաջին հանդիպմանը ներկա բոլոր մարդկանց անունները։ Սակայն հստակ հիշում եմ, որ ներկաները միակարծիք էին մեկ հարցում՝ այդպիսի թերթը բացարձակապես անհրաժեշտ էր Կալիֆոռնիայի աճող հայ ներգաղթյալ համայնքի կարիքները սպասարկելու համար։

Երկրորդ հանդիպումը տեղի ունեցավ Ֆիգ Ավենյուում գտնվող իմ տանը, որտեղ, ըստ էության, ծնվեց «Ասպարեզ»-ը։

Այս երկու հանդիպումներին ներկա էին այս տողերի հեղինակը՝ Հովհաննես Քաբադյանը, Ասլան Ասլանյանը, Ավետիս Թյուֆենկճյանը, Արփաքսատ Սեդրակյանը, Պետրոս Հակոբյանը և Լևոն Հակոբյանը։

Երկրորդ հանդիպման ընթացքում մանրամասն քննության առնվեցին նոր պարբերականի հրատարակման հետ կապված բոլոր հարցերը։

Առաջին. Ընդունվեց, որ թե՛ Կալիֆոռնիայում, թե՛ հատկապես Ֆրեզնոյի հայկական համայնքում հայերի թիվն օրեցօր աճում է, և հայկական թերթի հրատարակումը դարձել է բացարձակ անհրաժեշտություն։

Երկրորդ. Նման թերթը պետք է հրատարակվեր գաղափարական համախոհների կողմից, որպեսզի այն ունենար և՛ ուժ, և՛ շարունակականություն։

Երրորդ. Թերթը պետք է ընթերցողներին առաջարկեր լուրջ, արժեքավոր և առողջ բովանդակություն։

Չորրորդ. Թերթը պետք է տեղեկություններ ներկայացներ հայկական կյանքի և գրականության մասին, իսկ ամերիկահայ երիտասարդությանը անհրաժեշտ էր ներգրավել այդ աշխատանքում, որպեսզի նա չձուլվեր ամերիկյան կյանքին։ Պետք էր կամուրջ կառուցել ամերիկյան և հայկական միջավայրերի միջև։

Հինգերորդ. Ընթերցողները պետք է պարբերաբար տեղեկացվեին ընթացիկ և առօրյա իրադարձությունների մասին։

Վեցերորդ. Իր հնարավորությունների սահմաններում թերթը պետք է խրախուսեր սերը Հայաստանի հայրենիքի նկատմամբ։

Այս «Վեց կետերից» յուրաքանչյուրը մասնակիցների կողմից հաճախ ենթարկվում էր երկար և մանրամասն քննարկման։

Վաղ շրջանի կազմակերպչական հանդիպումներ անցկացվեցին նաև Քաբադյանի և Բ. Հակոբյանիտներում։

Վերջապես, այս բոլոր երկարատև քննարկումներից հետո և կանոնադրության ընդունմամբ, հետևյալ անձինք բաժնեմասեր գնեցին Ընկերակցությունում և այդպիսով դարձան «Ասպարեզ»-ի հիմնադիրները։

Անունը

Նոր թերթի համար անուն ընտրելը հեշտ չէր։ Առաջարկվում էին տարբեր անուններ՝ «Արևմուտք», «Արև», «Ասպարեզ», «Ջահիր Ազդակ», «Արգոս», «Շեփոր» և այլն։ Յուրաքանչյուր անդամ պաշտպանում էր այս կամ այն տարբերակը։

Վերջապես բոլոր անունները գրվեցին առանձին թղթիկների վրա և վիճակահանությամբ ընտրվեց մեկը։ Տիկին Պրապիոն Հակոբյանը քաշեց «Ասպարեզ» անունը։

Մինչ կանոնադրության վերջնական ընդունումը նախատեսվող թերթը կոչվում էր «Արևմուտք»։

Խմբագիրները

Կանոնադրության համաձայն՝ պետք է լիներ մեկ գլխավոր խմբագիր և մեկ խմբագրի օգնական, որոնք ընտրվելու էին քվեարկությամբ։

Խմբագրական կազմում ընտրվեցին Ա. Կ. Սեքլեմյանը, Հովհաննես Քաբադյանը, Պետրոս Հակոբյանը և Սահակ Արսլանյանը, որոնք հերթով դարձան «Ասպարեզ»-ի առաջին խմբագիրները։

Խմբագրական աշխատանքը միշտ էլ ծանր է, սակայն «Ասպարեզ»-ի առաջին տարիներին այն հատկապես դժվար էր։ Այդ շրջանում խմբագիրներն աշխատում էին առանց վարձատրության։

Միայն հետագայում որոշվեց, որ գլխավոր խմբագիրը պետք է աշխատավարձ ստանա, սակայն նույնիսկ այդ գումարը չէր վճարվելու թերթի եկամուտներից. այն հաշվեգրվելու էր նրա ունեցած բաժնեմասերի դիմաց։

Առաջին վճարվող խմբագիրների աշխատավարձը շաբաթական ընդամենը 6 դոլար էր, և այդ գումարը նույնպես հաշվարկվում էր նրանց բաժնետոմսերի կամ լրացուցիչ բաժնեմասերի գնման դիմաց։ Կանոնադրությամբ որևէ անդամ չէր կարող ունենալ տասից ավելի բաժնեմաս։

Մինչև 1913 թվականը՝ «Ասպարեզ»-ի առաջին հինգ տարիներին, խմբագրական պարտականությունների հիմնական ծանրությունը կրում էր այս տողերի հեղինակը։ 1913 թվականի հունվարի 6-ին ես հիվանդացա։

Թեև իմ հիվանդության պատմությունը, հավանաբար, ծանոթ է բազմաթիվ խմբագիրների և գրողների, կարծում եմ՝ ինձ կներեն, եթե պատմեմ դրա հանգամանքները, որովհետև այն լավ է պատկերացնում «Ասպարեզ»-ի առաջին տարիների աշխատանքային պայմանները։

Այդ շաբաթ թերթը սովորականի պես պետք է պատրաստ լիներ շաբաթ օրվա համար։ Մեր տպագրիչը, որը բոուլինգի մեծ սիրահար էր, ուրբաթ օրը առաջարկեց, որ գուցե այդ շաբաթ համարը չհրատարակենք։ Ես չգիտեի, որ իրականում նա պարզապես ուզում էր գնալ բոուլինգ խաղալու։

Ես նրան ասացի, որ թերթը պետք է լույս տեսնի, նույնիսկ եթե դրա համար հարկ լինի մոմեր վառել։

Այդ գիշեր աշխատեցի խմբագրական հոդվածս ավարտելու համար, որպեսզի առավոտյան այն պատրաստ լիներ տպագրիչի համար։ Ժամը իննին տուն գնացի, թեթև ընթրեցի և կրկին նստեցի աշխատասեղանիս մոտ։ Կինս ու երեխաներս արդեն քնած էին։

Դրսում շատ ցուրտ էր, ես ամբողջությամբ փաթաթված էի բրդյա հագուստի մեջ։ Օրվա աշխատանքից չափազանց հոգնած էի։ Դժվարանում էի թե՛ մտածել, թե՛ գրել։ Քունը հաղթում էր ինձ, բայց որոշ ժամանակ դիմադրեցի։ Հետո որոշեցի մի քանի րոպե քնել հենց նստած տեղում։

Գլուխս առաջ խոնարհեցի և ննջեցի։

Մի քանի րոպե անց արթնացա, մի բաժակ սառը ջուր խմեցի, բայց հանկարծ մարմնիս վրա ծանրություն զգացի։ Փորձեցի վեր կենալ, սակայն չկարողացա։ Նետվեցի կողքի բազմոցին՝ մտածելով, որ մի փոքր կհանգստանամ և կանցնի։

Հետո գնացի ննջարան, նայեցի հայելու մեջ. դեմքս ամբողջովին գունատ էր։ Նույն ծանրությունը նորից պատեց ինձ։ Ընկղմվեցի անկողնու վրա։

Կաթվածը հարվածեց մարմնիս ձախ հատվածին։ Ես անդամալույծ դարձա։

Ես հիվանդացել էի հյուծվածությունից։ Տպագրիչիս պահանջները կատարելու իմ ջանքերը սպառել էին ուժերս։ Այս ամենը չեմ պատմում դժգոհություն արտահայտելու համար, այլ պարզապես արձանագրելու գավառական թերթի խմբագրի աշխատանքի վերջին պահերը։

Այսպես հիվանդությունն ինձ հեռացրեց լրագրության իմ սիրելի ասպարեզից։

Տպագրական կարիքները

Սկզբնական շրջանում չափազանց դժվար էր ապահովել «Ասպարեզ»-ի տպագրական պահանջները։ Ֆինանսական դժվարությունների պատճառով չէինք կարող գնել լինոտիպ մեքենա, իսկ Կալիֆոռնիայում հայկական տառատեսակ գտնելը գրեթե անհնար էր։

Նույնիսկ մտածում էինք տառատեսակ պատվիրել Կոստանդնուպոլսից կամ Վենետիկից և այդ ուղղությամբ նամակագրություն էլ ունեինք։ Սակայն ժամանակների պայմաններում Կոստանդնուպոլսից որևէ բան ստանալը գրեթե անհնար էր։

Ուստի ստիպված դիմեցինք American Type Foundry Company-ին՝ հարցնելով, թե արդյոք նրանք կարող են մեզ համար պատրաստել անհրաժեշտ հայկական տառատեսակները։

Շարողները

Մեր առաջին շարողը Մարտիրոս Սադոյանն էր։ Նա աշխատել էր Բոստոնի «Հայրենիք»-ում և փորձառու մասնագետ էր։

Հետագայում ստիպված եղանք պատրաստել նաև նոր շարողների՝ Զարմիր Շերյանին, Նշան Թուրունջյանին, Մանուկ Մանուկյանին, Հարություն Գեոգեուշյանին։ Նրանք տարբեր ժամանակներում աշխատեցին «Ասպարեզ»-ում՝ ոմանք որպես պատասխանատու շարողներ, մյուսները՝ օգնականներ։ Բոլորն էլ հավատարմորեն ծառայեցին թերթին և նպաստեցին նրա առաջընթացին։

Թղթակիցները

Առաջին տարիներին «Ասպարեզ»-ը մշտապես զգում էր աշխատակիցների և հատկապես թղթակիցների պակաս։ Սակայն աստիճանաբար տարբեր վայրերից կարող ու նվիրված հայեր միացան մեր աշխատանքին և իրենց շարունակական համագործակցությամբ ձևավորեցին թերթի հեղինակությունը։

Կարևոր է նշել, որ «Ասպարեզ»-ը նյութեր էր ընդունում ոչ միայն գաղափարակիցներից, այլև մեր ընդդիմախոսներից։ Մենք մեր դռները չէինք փակում նույնիսկ նրանց առջև, ովքեր բացահայտ քննադատում էին մեզ։

Առաջին տասը տարիներին «Ասպարեզ»-ը ձգտում էր թղթակիցներ ունենալ աշխարհի տարբեր կողմերում, որպեսզի լուրեր հրապարակեր ամենուրից և կապ պահպաներ Հայրենիքի հետ։

Մենք թղթակիցներ ունեինք Փարիզում, Քղիում, Մուշում, Տիգրանակերտում, Կոստանդնուպոլսում, Զեյթունում, Խարբերդում, Էրզրումում, Վանում և այլ վայրերում։ Նրանք պարբերաբար ուղարկում էին իրենց շրջանների նորություններն ու մեկնաբանությունները։

Առաջին տասնամյակում «Ասպարեզ»-ը կարողացավ իր շուրջ համախմբել մտավորականների բավական ազդեցիկ շրջանակ՝ նրանց թվում Սիամանթոն, Լևոն Հակոբյանը, Արփաքսատ Սեդրակյանը, Ավետիս Թյուֆենկճյանը, Մելքոն Մարգարյանը (Դարոնցի), Եզնիկ Մենեշյանը և շատ ուրիշներ։

«Ասպարեզ»՝ ժողովրդի թերթ

Վաղ շրջանում մենք ընդունեցինք մի սկզբունք, որին հավատարիմ մնացինք ամբողջ առաջին տասնամյակի ընթացքում։

Մեր էջերը բաց էին բոլոր կազմակերպությունների, բոլոր անհատների և բոլոր քննադատների համար։

Չնայած «Ասպարեզ»-ը որոշակի քաղաքական ուղղվածություն ուներ, մենք տեղ էինք հատկացնում նույնիսկ մեր ամենակոշտ ընդդիմախոսներին։

Երկար տարիներ «Ասպարեզ»-ը անվճար հրապարակում էր հայկական եկեղեցիների, բարեգործական կազմակերպությունների, կանանց միությունների և հայրենակցական միությունների ժողովների ու միջոցառումների մասին հայտարարությունները։

Միևնույն ժամանակ մենք խրախուսում էինք նրանց գործունեությունը, լուսաբանում հավաքներն ու կապ էինք պահպանում այդ կազմակերպությունների և հաստատությունների անդամների հետ։

Սակայն մեր ֆինանսական ծանր ժամանակներում այդ կազմակերպություններից շատերը մեզ գրեթե ոչնչով չէին օգնում։ Ոմանք նույնիսկ աշխատում էին մեզ փակելու, բաժանելու և ներսից ոչնչացնելու ուղղությամբ։

Այնուամենայնիվ, մենք հավատարիմ մնացինք մեր սկզբունքներին և շարունակեցինք ծառայել նրանց շահերին։

Մենք աջակցում էինք բոլոր օգտակար նախաձեռնություններին, օգնում տաղանդավոր մարդկանց և ամեն կերպ փորձում խրախուսել նոր տաղանդներին, որպեսզի նրանք կարողանային օգտակար լինել հայկական կյանքին ու ազգային գործին։

Եվ այս ամենն անում էինք միայն մեկ նպատակով՝ նպաստելու հայկական համայնքի զարգացմանն ու բարձրացմանը՝ առանց որևէ փոխհատուցում ակնկալելու։

Մենք ծաղրում էինք համայնքային կյանքի անընդունելի երևույթներն ու հայկական կյանքի բացասական կողմերը և դրա համար քիչ չէ, որ տուժեցինք։

Սակայն ինչ էլ պատահեր, մենք միշտ ազնվորեն փորձում էինք կրթել և տեղեկացնել ժողովրդին, անել այն ամենը, ինչ կարող էինք ժողովրդի համար և լինել ժողովրդի խոսափողը։

Այդպիսով «Ասպարեզ»-ը իրականում դարձավ ժողովրդի և հասարակության սեփականությունը։

Ոչ հայ բարեկամները

Կային նաև ոչ հայեր, ովքեր հասկանում էին հայկական թերթի կարևորությունն ու անհրաժեշտությունը և օգնության ձեռք մեկնեցին։

Նրանցից ամենանշանավորը հանգուցյալ դոկտոր Ռոուելն էր։ Նա հայերի մեծ բարեկամն էր և մշտապես բաց էր բոլոր հայերի առջև՝ առանց տարբերության։

Երբ ես նրան պատմեցի, որ մտածում ենք հայկական թերթ հրատարակելու մասին, նա մեծ ուրախություն հայտնեց և խոստացավ անել ամեն հնարավոր բան՝ մեզ օգնելու համար։

Դոկտոր Ռոուելը Ֆրեզնոյի ամենատարածված օրաթերթի՝ Fresno Republican-ի հիմնադիրն էր։ Նա կանխատեսում էր մեր թերթի փայլուն ապագան՝ եթե միայն հաստատակամորեն շարունակեինք մեր գործը։

Նա ինձ ասաց.

«Դուք՝ հայերդ, եկել եք այստեղ մնալու համար։ Դուք անցողիկ կամ թափառական մարդիկ չեք։ Դուք մեր անբաժանելի մասն եք։ Անհրաժեշտ է աշխատել համայնքի բարելավման համար։ Թերթը կարևոր նշանակություն ունի հայերի համար՝ և՛ տնտեսական, և՛ հոգևոր առումով»։

Նա իր թերթի աշխատակիցներին հանձնարարեց հնարավոր ամեն աջակցություն ցուցաբերել մեզ։

Մեր հակառակորդները

«Ասպարեզ»-ն ուներ նաև հակառակորդներ։ Որպես առաջադիմությանը նվիրված թերթ՝ այն բնականաբար բախվում էր հետադիմական ուժերի հետ։

Երբ մենք հանդես էինք գալիս լուսավորության և առաջընթացի օգտին, հակառակորդները երբեմն բոյկոտ էին հայտարարում թերթի նկատմամբ և քարոզչություն տանում մեր դեմ։

Մենք, սակայն, նրանց դեմ պատերազմ չէինք մղում։ Պարզապես շարունակում էինք մեր աշխատանքը՝ կենտրոնանալով հիմնական խնդիրների վրա։

Օսմանյան Սահմանադրությունը և «Ասպարեզ»-ը

Շատերը կարծում էին, թե «Ասպարեզ»-ի հիմնադրումը կապված էր 1908 թվականի ՕսմանյանՍահմանադրության հռչակման հետ, քանի որերկուսն էլ գրեթե նույն ժամանակ տեղի ունեցան։

Սակայն, ինչպես արդեն նշել եմ, մեր անդամներըթերթ ստեղծելու մասին խոսել էին դեռՍահմանադրությունից առաջ։ Երկուիրադարձությունների համընկնումը պարզապես պատահականություն էր։

Այնուամենայնիվ, այդ համընկնումը մեծապես օգնեցմեզ։ Սահմանադրությունը քննարկման հարուստնյութ տվեց, հետաքրքրություն առաջացրեցընթերցողների շրջանում և նպաստեց մեր գլխավորնպատակներից մեկին՝ Հայրենիքը կապելամերիկահայ համայնքի հետ։

Իր առաջին իսկ օրերից «Ասպարեզ»-ը բարձրաձայնել է ազատության գաղափարը։ Դեռայն ժամանակ մենք ասում էինք, որ հայ ժողովուրդնապրում է իր քաղաքական ազատության հույսով։

Տասը տարի անց, երբ մեր ժողովուրդը կանգնած էրիր գոյության ամենամեծ ճգնաժամի առջև, երբ տեղիէին ունենում տեղահանություններ, ջարդեր և ստրկացում, մենք շարունակում էինք աշխատել նույնհույսով՝ որ հայ ժողովուրդը վերջապեսկվերականգնի իր ազատությունը։

Իր առաջին տասը տարիների ընթացքում«Ասպարեզ»-ը անդադար պայքարեց այդազատության համար։

Մենք համոզված ենք, որ իր աշխատանքով«Ասպարեզ»-ը նպաստել է ընթերցողների մեջ այնսուրբ հույսի ամրապնդմանը, որ Հայաստանը մի օրազատ կլինի, և մենք՝ մյուս հայերի հետ միասին, կվերադառնանք Հայրենիք՝ Մայր Հայաստան, որպեսզի փրկված հայության հետ ձեռնամուխլինենք վերաշինության գործին»։