«Երկրաչափական մոտեցումը» նյարդային համակարգի գաղտնիքներին. Լևոն Չայլախյան

Լևոն Չայլախյանը ծնվել է 1928 թվականի հունիսի 21-ին Երևանում՝ հայտնի բուսաբան-ֆիզիոլոգ Միխայիլ Չայլախյանի և թարգմանչուհի Թամարա Ամատունու ընտանիքում։ 1952 թվականին ավարտել է Մոսկվայի պետական համալսարանի կենսաբանահողագիտական ֆակուլտետը՝ մասնագիտանալով մարդու և կենդանիների ֆիզիոլոգիայի ոլորտում։ Դեռ ուսանողական տարիներից հետաքրքրվել է էլեկտրոֆիզիոլոգիայով և բջիջների միջև փոխազդեցություններով։

1958 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն՝ նվիրված միելինապատ նյարդերում գրգռման գործընթացների ուսումնասիրությանը, և աշխատանքի անցել ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի կենսաֆիզիկայի ինստիտուտում։ 1961 թվականին, մաթեմատիկոս Իսրայել Գելֆանդի հրավերով, ընդգրկվել է ինստիտուտի տեսական բաժնում, որտեղ սկսել է զարգացնել գրգռելի հյուսվածքների ուսումնասիրման նոր մոտեցումներ։ 1968 թվականին պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսությունը, իսկ 1979 թվականին ստացել պրոֆեսորի կոչում։

1975 թվականից Չայլախյանը ղեկավարել է ԽՍՀՄ ԳԱ Տեղեկատվության փոխանցման խնդիրների ինստիտուտի կենդանի համակարգերում տեղեկատվական գործընթացների լաբորատորիան։ Նրա հետազոտությունները մեծ ներդրում են ունեցել նյարդային ազդակների տարածման, դենդրիտային ծառերի աշխատանքի և նեյրոնների տրամաբանական գործառույթների ընկալման մեջ։ Նա մշակել է գրգռելի հյուսվածքների ուսումնասիրման «երկրաչափական մոտեցումը», որի շնորհիվ հնարավոր դարձավ բացատրել սրտի և նյարդային համակարգի ֆիզիոլոգիայի մի շարք հակասական երևույթներ։

1984 թվականին ընտրվել է ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամ, իսկ 1991 թվականին՝ Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ։ 1990 թվականին տեղափոխվել է Պուշչինո, որտեղ գլխավորել է Ռուսաստանի ԳԱ Տեսական և փորձարարական կենսաֆիզիկայի ինստիտուտը և ղեկավարել այն մինչև 2001 թվականը։

Նրա գիտական կենսագրության առանձնահատուկ էջերից է 1987 թվականին իրականացված մկների կլոնավորման փորձը՝ սաղմնային բջիջների էլեկտրամիաձուլման մեթոդով, որը կատարվել է գործընկերների հետ համատեղ։ Սա կաթնասունների կլոնավորման առաջին հաջողված փորձն էր՝ դեռևս հայտնի Դոլլի ոչխարի հայտնվելուց շատ առաջ։ Փորձարարական կենդանիները՝ Մաշկան և Խուանիտոն, անցել են զարգացման ամբողջական ցիկլը՝ ապացուցելով, որ էլեկտրամիաձուլման մեթոդը կարող է կիրառվել բարդ օրգանիզմների վերարտադրության համար։

Չայլախյանը հեղինակել է ավելի քան 450 գիտական աշխատություն, այդ թվում՝ «Հոգեկանի կամ գիտակցության ծագման ակունքները» (1992 թ.) մենագրությունը, որտեղ անդրադարձել է հոգեկանի էվոլյուցիայի և դրա՝ արհեստական բանականությունից տարբերության հարցերին։ Նրա աշխատությունները միավորել են ֆիզիոլոգիան, կենսաֆիզիկան և գիտության փիլիսոփայությունը։

Գիտնականը մահացել է 2009 թվականի փետրվարի 23-ին Պուշչինոյում և հուղարկավորվել Հայկական գերեզմանատանը՝ հոր կողքին։ Նրա գիտական ժառանգությունը շարունակում է ազդեցություն ունենալ նեյրոֆիզիոլոգիայի, կենսաֆիզիկայի և սաղմնաբանության ժամանակակից հետազոտությունների վրա։