Միքայել Լորիս-Մելիքով․ հայ գեներալը, որը փորձեց բարեփոխել Ռուսական կայսրությունը

Կոմս Միքայել Տարիելի Լորիս-Մելիքովը 19-րդ դարի Ռուսական կայսրության ամենանշանավոր պետական գործիչներից է։ Ծնվել է 1824 թվականի նոյեմբերի 5-ին Թիֆլիսում՝ ազնվական հայ ընտանիքում։ Նա անցել է երկար ու նշանակալի ճանապարհ՝ երիտասարդ սպայից դառնալով կայսրության ամենաազդեցիկ պետական այրերից մեկը և պատմության մեջ հիշվել է որպես Ռուսաստանում խաղաղ բարեփոխումների ջատագով։

Սանկտ Պետերբուրգում ռազմական կրթություն ստանալուց հետո Լորիս-Մելիքովը սկսել է ծառայությունը հուսարական գնդում, ապա կամավոր մեկնել Կովկաս, որտեղ ընթանում էր երկարատև Կովկասյան պատերազմը։ Դեռ երիտասարդ տարիներին նա աչքի է ընկել իր խիզախությամբ, ռազմական հմտությամբ և տարածաշրջանի տարբեր ժողովուրդների ներկայացուցիչների հետ ընդհանուր լեզու գտնելու կարողությամբ։ Ռազմական գործողություններին մասնակցությունը նրան բերել է առաջին պարգևներն ու ծառայողական արագ առաջխաղացումը։ Հետագայում նա աչքի է ընկել նաև Ղրիմի պատերազմի ժամանակ՝ միաժամանակ հաստատելով իր կարողությունները որպես տաղանդավոր զորավար և հմուտ վարչարար Կովկասում։

Լորիս-Մելիքովի ռազմական փառքի գագաթնակետը 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմն էր։ Ղեկավարելով Կովկասյան կորպուսը՝ նա տարել է մի շարք կարևոր հաղթանակներ, իսկ Կարսի բերդի գրավումը դարձել է պատերազմի ամենանշանակալի ռազմական գործողություններից մեկը։ Այս հաջողությունները նրան դարձրել են իր ժամանակի հերոսներից մեկը և արժանացրել կոմսի տիտղոսի։

Սակայն նրա գլխավոր ժառանգությունը ոչ թե ռազմական, այլ պետական գործունեությունն էր։ 1870-ականների վերջին Ռուսական կայսրությունը հայտնվել էր հեղափոխական ահաբեկչության ալիքի և խորացող քաղաքական ճգնաժամի առջև։ Ալեքսանդր 2-րդը Լորիս-Մելիքովին արտակարգ լիազորություններ է վստահել՝ երկրում կարգուկանոն հաստատելու նպատակով։

Գլխավորելով Գերագույն կարգադրիչ հանձնաժողովը, ապա ստանձնելով ներքին գործերի նախարարի պաշտոնը՝ նա վարել է այնպիսի քաղաքականություն, որը ժամանակակիցներն անվանել են «սրտի դիկտատուրա»։ Մի կողմից՝ նա վճռական պայքար էր մղում ահաբեկչության դեմ, մյուս կողմից՝ ձգտում էր մեղմել հասարակական լարվածությունը բարեփոխումների, գրաքննության մեղմացման և ազատական շրջանակների հետ երկխոսության միջոցով։

Նրա քաղաքական գործունեության գագաթնակետը բարեփոխումների նախագիծն էր, որը պատմության մեջ հայտնի է որպես «Լորիս-Մելիքովի սահմանադրություն»։ Նախագիծը նախատեսում էր հասարակության ընտրովի ներկայացուցիչներին ներգրավել պետական օրինագծերի քննարկման գործընթացում և կարող էր դառնալ Ռուսաստանում սահմանադրական կառավարման ձևերի հաստատման առաջին քայլը։ Սակայն 1881 թվականի մարտի 1-ին՝ հենց այն օրը, երբ Ալեքսանդր 2-րդը հավանություն է տվել նախագծին, կայսրը սպանվել է ահաբեկիչների ձեռքով։ Դրան հաջորդած քաղաքական շրջադարձը վերջ է դրել բարեփոխումների իրականացման հեռանկարներին, և շուտով Լորիս-Մելիքովը հրաժարական է տվել։

Այսօր էլ Միքայել Լորիս-Մելիքովի անունը խորհրդանշում է պետական կառավարման մեջ հավասարակշռված մոտեցումը, քաղաքական ողջախոհությունն ու պատմականորեն չիրականացված հնարավորությունը։ Նրա կյանքի ուղին վկայում է, թե ինչպես է հայ ժողովրդի զավակը կարողացել նշանակալի հետք թողնել հսկայական տերության ռազմական ու քաղաքական պատմության մեջ՝ փորձելով համատեղել ուժեղ պետական իշխանությունը, բարեփոխումներն ու հասարակական համերաշխությունը։