Երաժշտություն, որը դարձավ աղոթք․ ինչպես Ջիվան Գասպարյանը դուդուկը հնչեցրեց աշխարհով մեկ

Դուդուկահար Ջիվան Գասպարյանը ծնվել է 1928 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Սոլակ գյուղում։ Նրա մանկությունը լի էր դժվարություններով․ մայրը մահացել էր, հայրը ռազմաճակատ էր մեկնել, և նա հայտնվել էր մանկատանը։ Հենց այնտեղ էլ նա առաջին անգամ լսել է դուդուկի հնչյունները։

Ծիրանենու փայտից պատրաստվող այս հնագույն հայկական նվագարանը հետագայում դարձել է նրա կյանքի անբաժանելի մասը, նրա ճակատագիրն ու կոչումը։ Արդեն վեց տարեկանում նա ինքնուրույն սկսել է սովորել նվագել՝ ընդօրինակելով հին վարպետներին, և շուտով հասակակիցների շրջանում հայտնի էր որպես բացառիկ տաղանդով օժտված երաժիշտ։

1946 թվականին Գասպարյանը Մոսկվայում մասնակցել է ԽՍՀՄ հանրապետությունների արվեստի վարպետների համամիութենական ստուգատեսին։ Նրա նվագը լսել է Իոսիֆ Ստալինը և պատանի երաժշտին ոսկե ժամացույց նվիրել։ Ջիվան Գասպարյանը հարցազրույցներում հաճախ հումորով էր պատմում այս դեպքի մասին։ Ստալինն իսկապես ներկա է եղել համերգին և նրան նվիրել է «Պոբեդա» ժամացույց, որն, ըստ որոշ աղբյուրների, ոսկեզօծ էր կամ պատրաստված էր արծաթից ու պողպատից։ Սակայն պատանի Ջիվանը հաջորդ իսկ օրը մանկատան ընկերների հետ այն չնչին գումարով վաճառել է։

Գասպարյանը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի չորս ոսկե մեդալների դափնեկիր է (1959, 1962, 1973 և 1980 թվականներին), 1976 թվականից՝ Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր, իսկ 1978 թվականին արժանացել է ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ։ Նա դաստիարակել է երաժիշտների մի ամբողջ սերունդ՝ նշանակալի ավանդ ունենալով դուդուկի՝ աշխարհում ճանաչում ձեռք բերելու գործում։

1980-ական թվականների վերջից նրա երաժշտությունը սկսել է հնչել միջազգային խոշոր նախագծերում։ Նա համագործակցել է Փիթեր Գաբրիելի, Սթինգի, Բրայան Ինոյի, Մայքլ Բրուքի, Հանս Ցիմմերի, «Kronos Quartet»-ի և Լոս Անջելեսի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի հետ։

Նրա դուդուկի հնչյունները կարելի է լսել «Քրիստոսի վերջին գայթակղությունը» (1988), «Գլադիատոր» (2000), «Սիրիանա» (2005) և «Կունդուն» (1997) ֆիլմերի երաժշտական ձևավորումներում։

2006 թվականին Գասպարյանն առաջադրվել է «Գրեմմի» մրցանակի՝ «Լավագույն ավանդական համաշխարհային երաժշտության ալբոմ» անվանակարգում՝ իրանցի թառահար Հոսեյն Ալիզադեի հետ համատեղ ձայնագրած Endless Vision ալբոմի համար։

Ջիվան Գասպարյանը կյանքից հեռացել է 2021 թվականի հուլիսի 6-ին՝ Լոս Անջելեսում, կյանքի 93-րդ տարում։ Նրա աճյունն ամփոփված է Երևանի Կոմիտասի անվան պանթեոնում։ Թոռը՝ Ջիվան Գասպարյան կրտսերը, շարունակում է պապի երաժշտական ավանդույթները։

Ջիվան Գասպարյանի երաժշտությունը դարձել է հայ հոգու ձայնը՝ նրա աղոթքն ու պատմությունը։ Նա դուդուկը վերածել է համամարդկային լեզվի, որը հասկանալի է աշխարհի տարբեր ժողովուրդներին՝ անկախ լեզվից, մշակույթից ու ազգային պատկանելությունից։ Նրա երաժշտական ժառանգությունը վեր է ժամանակի սահմաններից և շարունակելու է հուզել մարդկանց ու սերունդներին փոխանցել հայկական մշակույթի շունչը։