Հայկական կինոյի ոսկե դարը․ Հենրիկ Մալյանի կյանքն ու ստեղծագործական ուղին

Հայ նշանավոր կինոռեժիսոր Հենրիկ Մալյանը ծնվել է 1925 թվականի սեպտեմբերի 30-ին Վրաստանի Թելավ քաղաքում՝ արվեստի հետ սերտորեն կապված ընտանիքում։ Նրա հայրը Թիֆլիսի ֆիլհարմոնիայի տնօրենն էր, իսկ հորեղբայրը՝ Դավիթ Մալյանը, հայտնի դերասան և ռեժիսոր, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ։

Պատերազմի տարիներին Հենրիկ Մալյանն աշխատել է Թբիլիսիի գործարաններից մեկում՝ որպես գծագրող։ Պատերազմի ավարտից հետո ընդունվել է Երևանի գեղարվեստաթատերական ինստիտուտ, որն ավարտել է 1951 թվականին։ Հետագայում ուսումը շարունակել է Մոսկվայի Ա. Լունաչարսկու անվան պետական թատերական արվեստի ինստիտուտին կից ռեժիսորական դասընթացներում։

1954 թվականից Մալյանը սկսել է աշխատել «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ որպես ռեժիսոր, և հենց այստեղ էլ ստեղծել է իր նշանավոր ֆիլմերի մեծ մասը։ Նրա ֆիլմերն առանձնանում էին բանաստեղծական շնչով, խոր մարդասիրությամբ և ազգային ինքնության թեմայի նկատմամբ առանձնահատուկ ուշադրությամբ։

1967 թվականին նա նկարահանել է «Եռանկյունի» ֆիլմը, որն արժանացել է մրցանակների Լենինգրադի և Թբիլիսիի կինոփառատոներում։ 1969 թվականին էկրան է բարձրացել «Մենք ենք, մեր սարերը» ֆիլմը, որը դարձել է հայկական կինոյի դասականներից մեկը։ Ֆիլմում հումորի և փիլիսոփայական մտքի միջոցով ներկայացվում է լեռնաբնակ հասարակ մարդկանց կյանքը, նրանց բնավորությունն ու աշխարհընկալումը։

Հատուկ նշանակություն ունի 1977 թվականին նկարահանված «Նահապետ» ֆիլմը, որը նվիրված է Հայոց ցեղասպանության ողբերգությանը։ Ֆիլմը ներկայացվել է Կաննի կինոփառատոնում և դարձել խորհրդային կինոյում այս թեմային բացահայտ անդրադարձած առաջին գեղարվեստական ստեղծագործություններից մեկը։

Մալյանի մյուս նշանավոր գործերից են «Հայրիկը» և «Կտոր մը երկինք» ֆիլմերը։ Որպես սցենարիստ՝ նա մասնակցել է «Գիքորը» ֆիլմի ստեղծմանը։

Նրա ֆիլմերում փայլել են հայ բեմի և կինոյի մեծանուն դերասաններ Ֆրունզիկ Մկրտչյանը, Սոս Սարգսյանը, Խորեն Աբրահամյանը, վրաց դերասանուհի Սոֆիկո Չիաուրելին և այլ նշանավոր արվեստագետներ։

1980 թվականին Մալյանը «Հայֆիլմ» կինոստուդիային կից հիմնադրել է Կինոդերասանի թատրոն-ստուդիան և դարձել դրա առաջին գեղարվեստական ղեկավարը։ Նա նաև դասավանդել է Երևանի գեղարվեստաթատերական ինստիտուտում, իսկ 1982 թվականից եղել է պրոֆեսոր։

Արվեստի բնագավառում ունեցած մեծ ավանդի համար ռեժիսորն արժանացել է ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստի կոչման (1977) և ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստի կոչման (1982), ինչպես նաև ՀԽՍՀ պետական մրցանակի։

Հենրիկ Մալյանը մահացել է 1988 թվականի մարտի 14-ին Երևանում և թաղվել Թոխմախի գերեզմանատանը։

Նրա անունը հավերժորեն կապված է հայկական կինոյի ոսկե ֆոնդի հետ։ Նրա հիմնադրած թատրոնը, որն այսօր կրում է Հենրիկ Մալյանի անունը, շարունակում է իր գործունեությունը։

Հենրիկ Մալյանը թողել է հարուստ ու ինքնատիպ ստեղծագործական ժառանգություն, որը դարձել է հայ ժողովրդի մշակութային հիշողության անբաժանելի մասը՝ իր կարևոր տեղն ունենալով հայկական կինոյի պատմության մեջ։