Ինչու է Հայաստանում ժամանակը եկել մասնագիտական ներդրումային կառավարման մշակույթի ձևավորման համար. Մերուժան Բադալյան

Հայաստանում կապիտալի կառավարման մշակույթը վերջին տարիներին աստիճանաբար փոխվում է։ Ավանդական մոտեցումը, երբ ազատ միջոցները հիմնականում ուղղվում էին բանկային ավանդների, անշարժ գույքի կամ պարզապես արտարժույթի պահպանմանը, այլևս չի արտացոլում այն հնարավորությունները, որոնք այսօր հասանելի են ներդրողին։
Փոխվել է նաև հենց ներդրումային աշխարհը։ Հայ ներդրողի համար այսօր հասանելի են ոչ միայն տեղական ֆինանսական գործիքները, այլև միջազգային պարտքային և բաժնային շուկաները, անշարժ գույքը, մասնավոր կապիտալը, տարբեր արժույթներով ակտիվները և նոր զարգացող տարածաշրջանները։
Այս պայմաններում հիմնական հարցն այլևս միայն այն չէ, թե որտեղ ներդնել գումարը։ Ավելի կարևոր է՝ ինչպես կառավարել կապիտալը։
Իմ համոզմամբ՝ հենց այստեղ է սկսվում Հայաստանում ներդրումային շուկայի զարգացման հաջորդ փուլը՝ խնայողությունների և առանձին ներդրումների մշակույթից դեպի մասնագիտական ներդրումային կառավարում։
Ներդրումը մեկ հաջող գործարք չէ
Հայաստանում ներդրումների մասին խոսելիս հաճախ քննարկումը սկսվում է սպասվող եկամտաբերությունից։
Որքա՞ն տոկոս կարելի է ստանալ։ Որքա՞ն կաճի ակտիվի արժեքը։ Որքա՞ն ժամանակում հնարավոր կլինի վերադարձնել ներդրված կապիտալը։
Սրանք, անշուշտ, կարևոր հարցեր են։ Բայց պրոֆեսիոնալ ներդրումային կառավարման տեսանկյունից դրանք առաջին հարցերը չեն։
Նախ պետք է հասկանալ՝ ինչ ռիսկ ենք ընդունում այդ եկամտաբերությունը ստանալու համար, որքանով է ներդրումը իրացվելի, ինչ արժույթով է ձևավորվում եկամուտը, ինչ իրավական մեխանիզմներով է պաշտպանված ներդրողը, ինչ հարաբերակցություն ունի այդ ակտիվը պորտֆելի մյուս ակտիվների հետ և, վերջապես, ինչ է տեղի ունենալու, եթե մեր հիմնական սցենարը չիրականանա։
Այլ կերպ ասած՝ ներդրումային կառավարումը ոչ թե ամենաբարձր եկամտաբերություն խոստացող հնարավորության որոնումն է, այլ ռիսկի և եկամտաբերության միջև գիտակցված հարաբերակցության կառուցումը։
Հենց այս մտածելակերպն է, իմ կարծիքով, անհրաժեշտ զարգացնել նաև Հայաստանում։
Կապիտալը պետք է դիտարկել որպես պորտֆել
Մասնագիտական կառավարման մյուս կարևոր տարբերությունն այն է, որ յուրաքանչյուր ներդրում դիտարկվում է ոչ թե առանձին, այլ ամբողջ պորտֆելի համատեքստում։
Կարելի է ունենալ մի քանի եկամտաբեր ակտիվ և միևնույն ժամանակ ունենալ վատ կառուցված պորտֆել։
Եթե բոլոր ներդրումները կախված են նույն տնտեսությունից, նույն արժույթից, նույն ոլորտից կամ նույն տեսակի ռիսկից, ակտիվների թվային բազմազանությունը դեռևս չի նշանակում իրական դիվերսիֆիկացիա։
Այդ պատճառով ժամանակակից ներդրումային կառավարումը պահանջում է կապիտալը դիտարկել միաժամանակ մի քանի հարթություններում՝ ակտիվների դաս, աշխարհագրություն, արժույթ, իրացվելիություն, ժամկետայնություն և ռիսկ։
Հայաստանի նման համեմատաբար փոքր տնտեսության համար այս հարցն առանձնահատուկ նշանակություն ունի։ Տեղական շուկան պետք է մնա ներդրումային հնարավորությունների կարևոր աղբյուր, սակայն խոշոր կապիտալի երկարաժամկետ կառավարումը բնականաբար պահանջում է նաև աշխարհագրական դիվերսիֆիկացիա։
Աշխարհագրական դիվերսիֆիկացիան այլևս միայն Եվրոպան և ԱՄՆ-ը չեն
Երկար տարիներ միջազգային ներդրումների մասին խոսելիս առաջին հերթին նկատի էինք ունենում Եվրոպան և Միացյալ Նահանգները։ Այդ շուկաները շարունակում են առանցքային նշանակություն ունենալ համաշխարհային ֆինանսական համակարգում, սակայն ներդրումային աշխարհն այսօր շատ ավելի բազմակենտրոն է։
Դրա ամենահետաքրքիր օրինակներից մեկը MENA տարածաշրջանն է և հատկապես Պարսից ծոցի երկրները։
Արաբական Միացյալ Էմիրությունները, Սաուդյան Արաբիան, Քաթարը և տարածաշրջանի մյուս ֆինանսական կենտրոնները վերջին տարիներին ակտիվորեն զարգացնում են ոչ նավթային տնտեսությունը, կապիտալի շուկաները, ֆինանսական ծառայությունները, ենթակառուցվածքները, անշարժ գույքը, տեխնոլոգիաները և մասնավոր ներդրումների էկոհամակարգը։
Սա նշանակում է, որ MENA-ն այլևս միայն կապիտալի աղբյուր չէ։ Այն աստիճանաբար դառնում է նաև միջազգային կապիտալի տեղաբաշխման կարևոր ուղղություն։
Հայաստանյան ներդրողի համար սա հետաքրքիր է ոչ այն պատճառով, որ անհրաժեշտ է ավանդական շուկաները փոխարինել նորերով։ Ճիշտ հակառակը։
Մասնագիտական կառավարման գաղափարը հենց այն է, որ մենք չպետք է կախված լինենք մեկ երկրից, մեկ տարածաշրջանից կամ մեկ տնտեսական ցիկլից։

Սակայն այստեղ ևս գործում է նույն սկզբունքը՝ նոր շուկան ինքնին ներդրումային պատճառ չէ։ Յուրաքանչյուր հնարավորություն պետք է անցնի ռիսկի, իրավական կառուցվածքի, գործընկերների, իրացվելիության, արժութային ազդեցության և հնարավոր ելքի սցենարների գնահատում։
Ինչու են անհրաժեշտ պրոֆեսիոնալ կառավարիչներ
Ժամանակակից ներդրումային աշխարհը գնալով բարդանում է։
Ներդրողը կարող է ունենալ հաջող բիզնես, խորությամբ հասկանալ իր ոլորտը և միևնույն ժամանակ չունենալ անհրաժեշտ ժամանակը կամ մասնագիտական ռեսուրսները տարբեր երկրների օրենսդրությունը, ֆինանսական գործիքները, արժութային ռիսկերը, գործընկերների հուսալիությունը և ներդրումային կառուցվածքները շարունակաբար ուսումնասիրելու համար։
Հենց այստեղ է ներդրումային կառավարման ընկերության դերը։
Պրոֆեսիոնալ կառավարիչը, իմ պատկերացմամբ, չպետք է պարզապես առաջարկի հերթական ֆինանսական գործիքը։ Նրա հիմնական գործառույթը ներդրողի նպատակները հասկանալն ու դրանց համապատասխան ներդրումային համակարգ կառուցելն է։
Այդ համակարգում պետք է հստակ լինի՝ ինչի համար է ներդրվում կապիտալը, ինչ ժամկետով, ինչ ռիսկ է ընդունելի, որքան իրացվելիություն է անհրաժեշտ և ինչ սահմաններում կարելի է գործել։
Այստեղից էլ առաջանում է մեկ այլ կարևոր հասկացություն՝ ներդրումային կարգապահությունը։
Շուկաներում միշտ լինելու են նոր հնարավորություններ, բարձր եկամտաբերության խոստումներ և ժամանակավոր միտումներ։ Մասնագիտական կառավարումը պետք է թույլ տա տարբերակել իրական ներդրումային հնարավորությունը շուկայական աղմուկից։
Վստահությունը կառուցվում է ոչ միայն եկամտաբերությամբ
Ներդրումային կառավարման ոլորտում կա մի ակտիվ, որը հաշվեկշռում հնարավոր չէ ամբողջությամբ արտացոլել՝ վստահությունը։
Եվ այն ստեղծվում է ոչ միայն բարձր եկամտաբերությամբ։
Ներդրողը պետք է հասկանա՝ որտեղ են գտնվում իր միջոցները, ինչ տրամաբանությամբ են ընդունվում որոշումները, ինչ ռիսկեր գոյություն ունեն և ինչպես է կառավարչի աշխատանքը վերահսկվում։
Հետևաբար, մասնագիտական ներդրումային մշակույթը ենթադրում է ոչ միայն ֆինանսական փորձառություն, այլև թափանցիկություն, հաշվետվողականություն, compliance, շահերի բախման կառավարում և ներդրողի հետ շարունակական հաղորդակցություն։
Կառավարչի իրական արժեքը հատկապես տեսանելի է ոչ թե այն ժամանակ, երբ բոլոր շուկաներն աճում են, այլ այն ժամանակ, երբ իրավիճակը զարգանում է սպասվածից տարբեր։
Այդ պահին կարևոր է ոչ միայն այն, թե որքան կարող է վաստակել պորտֆելը, այլև այն, թե որքան պատրաստ է այն դիմակայելու սխալ սցենարին։
Հայաստանի համար սա նաև տնտեսական զարգացման հարց է
Մասնագիտական ներդրումային կառավարման զարգացումը կարևոր է ոչ միայն առանձին ներդրողների համար։
Այն կարող է ունենալ շատ ավելի լայն տնտեսական ազդեցություն։
Եթե երկրում ձևավորվում են պրոֆեսիոնալ կառավարվող կապիտալի ավելի մեծ ծավալներ, այդ կապիտալը կարող է դառնալ երկարաժամկետ ֆինանսավորման աղբյուր բիզնեսի, անշարժ գույքի, ենթակառուցվածքների և այլ ներդրումային նախագծերի համար։
Այսպիսով, ներդրումային ֆոնդերի և կառավարման ընկերությունների զարգացումը կարող է ստեղծել կապ խնայողությունների և իրական տնտեսության միջև։
Միաժամանակ միջազգային շուկաներում աշխատելու փորձը կարող է ունենալ նաև հակառակ ազդեցությունը՝ օգնել Հայաստանում ձևավորել այնպիսի ներդրումային նախագծեր և կառավարման ստանդարտներ, որոնք հասկանալի և ընդունելի կլինեն միջազգային կապիտալի համար։
Այս համատեքստում հատկապես հետաքրքիր եմ համարում Հայաստանի և MENA տարածաշրջանի միջև հնարավոր կապը։
Հայկական կապիտալը կարող է ուսումնասիրել տարածաշրջանի հնարավորությունները, իսկ Հայաստանը՝ իր հերթին, կարող է ավելի ակտիվ աշխատել Պարսից ծոցի և ընդհանրապես MENA-ի ներդրումային կապիտալի ներգրավման ուղղությամբ։
Բայց դրա համար միայն հետաքրքիր նախագծեր ունենալը բավարար չէ։
Միջազգային կապիտալին անհրաժեշտ են հասկանալի կանոններ, պատշաճ corporate governance, կանխատեսելի իրավական միջավայր, որակյալ ֆինանսական հաշվետվողականություն և վստահելի տեղական գործընկերներ։
Ներդրումային մշակույթի հաջորդ փուլը
Հայաստանում արդեն ձևավորվել է ֆինանսական համակարգ, գործում են ներդրումային և կենսաթոշակային ֆոնդեր, կառավարման ընկերություններ, բանկեր, բրոքերային և այլ մասնագիտացված կազմակերպություններ։ Սակայն ինստիտուտների գոյությունը դեռևս ինքնաբերաբար չի նշանակում ներդրումային մշակույթի ձևավորում։
Այդ մշակույթը ձևավորվում է այն ժամանակ, երբ փոխվում է կապիտալի սեփականատիրոջ մտածելակերպը։

Երբ առաջին հարցը «որքա՞ն եմ վաստակելու»-ից աստիճանաբար վերածվում է ավելի ամբողջական հարցի՝ «ինչպե՞ս պետք է կառավարվի իմ կապիտալը հաջորդ տասը կամ քսան տարիների ընթացքում»։
Իմ կարծիքով՝ Հայաստանը հենց այդ անցման փուլում է։
Մենք ունենք մասնավոր կապիտալ, միջազգային կապեր, զարգացող ֆինանսական համակարգ և նոր սերունդ, որն ավելի բաց է գլոբալ ներդրումային հնարավորությունների նկատմամբ։
Հաջորդ քայլը այդ հնարավորությունների շուրջ մասնագիտական կառավարման մշակույթ ստեղծելն է։
Ի վերջո, պրոֆեսիոնալ ներդրումային կառավարումը չի սկսվում այն հարցից, թե որտեղ կարելի է այսօր ստանալ ամենաբարձր եկամտաբերությունը։
Այն սկսվում է շատ ավելի կարևոր հարցից՝ ինչպե՞ս պահպանել, զարգացնել և ճիշտ փոխանցել կապիտալի արժեքը ժամանակի ընթացքում։

Մերուժան Բադալյան
MasterMind Management-ի տնօրեն