Լեգենդար Մախլուտոն․ Սմբատ Բորոյան

Սմբատ Բորոյանը ծնվել է 1874 թվականի օգոստոսի 27-ին Մուշ քաղաքում։ Դեռ պատանեկան տարիքից նա ականատես է եղել հայերի նկատմամբ իրականացվող ճնշումներին ու բռնություններին, որոնք էլ կանխորոշել են նրա հետագա ուղին։ 1890-ականների սկզբին Բորոյանը միացել է հեղափոխական խմբակներին և շուտով դարձել ֆիդայական շարժման ակտիվ մասնակիցներից մեկը՝ դառնալով հայկական գյուղերը ջարդերից պաշտպանող զինված խմբերի ակտիվ անդամներից մեկը։

«Մախլուտո» մականունը նա ստացել է պայքարի տարիներին և հենց այդ անունով էլ մտել պատմության մեջ։ Նրա ռազմական տաղանդը դրսևորվել է թուրքական և քրդական զինված խմբավորումների դեմ պաշտպանության կազմակերպման և պարտիզանական գործողությունների իրականացման ընթացքում։ Բազմաթիվ մարտերում Մախլուտոն աչքի է ընկել անձնական խիզախությամբ և մարդկանց իր հետևից տանելու ունակությամբ։ Առանձնահատուկ նշանակություն է ունեցել նրա գործունեությունը Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին․ նա մասնակցել է օսմանյան զորքերի դեմ մղված մարտերին՝ պաշտպանելով Արևելյան և Արևմտյան Հայաստանի բնակչությանը։ 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությունից հետո նրա անունը դարձել է դիմադրության և քաջության խորհրդանիշ։

1918-1920 թվականներին Մախլուտոն պայքարը շարունակել է արդեն Հայաստանի Առաջին Հանրապետության պայմաններում։ Նա մասնակցել է Սյունիքի և Արցախի պաշտպանությանը, որտեղ նրա ջոկատները դիմակայել են թուրքական և ադրբեջանական ուժերի առաջխաղացմանը։ Չնայած ծանր պայմաններին՝ նա հավատարիմ է մնացել ժողովրդի պաշտպանության գործին։

1920 թվականին Հանրապետության անկումից հետո Բորոյանը մասնակցել է 1921 թվականի Փետրվարյան ապստամբությանը՝ բոլշևիկների դեմ։ Ապստամբության պարտությունից հետո նա տեղափոխվել է Պարսկաստան, այնուհետև արտագաղթել ԱՄՆ, որտեղ բնակվել է Ֆրեզնոյում և եղել «Դաշնակցություն» կուսակցության կոմիտեի անդամ, թեև հետագայում գաղափարական տարաձայնություններ է ունեցել կուսակցության անդամների հետ։

1947 թվականին (այլ տվյալներով՝ 1948-ին) նա հայրենադարձվել է Խորհրդային Հայաստան։ Սմբատ Բորոյանը մահացել է 1956 թվականին Երևանում։ Թաղված է Էջմիածնի Սուրբ Գայանե եկեղեցու բակում՝ մեկ այլ հայտնի ֆիդայու՝ Խենթի կողքին։