Գրող, հասարակական գործիչ, Արցախի հերոս․ Զորի Բալայան

Զորի Հայկի Բալայանը (1935–2026 թթ.) խորհրդային և հայ գրող, բժիշկ, լրագրող և հասարակական գործիչ էր, Հայաստանի Հանրապետության մշակույթի վաստակավոր գործիչ։ Ծնվել է 1935 թվականի փետրվարի 10-ին Ստեփանակերտում, 1963 թվականին ավարտել է Ռյազանի բժշկական ինստիտուտը։ Աշխատել է որպես բժիշկ Կամչատկայում՝ համատեղելով բժշկությունը գրական գործունեության հետ։

Հատկապես հայտնի է դարձել «Օջախ» (1981 թ.) գրքով, որտեղ անդրադարձել է Հայաստանի ճակատագրին՝ ընդգծելով Արցախի հայկական ինքնությունը և Նախիջևանի պատկանելությունը։ «Ես Արաքսի ափին դիմավորեցի արևածագը։ Մենք զրուցում էինք հայկական գետի հետ՝ հայերեն»,— գրել է նա։ Գիրքը դարձել է մշակութային և քաղաքական մանիֆեստ։ Հետագայում Բալայանը դարձել է արցախյան շարժման առաջնորդներից մեկը։ 1988 թվականի փետրվարի 26-ին Սիլվա Կապուտիկյանի հետ հանդիպել է Միխայիլ Գորբաչովին՝ փորձելով համոզել նրան լուծել Ղարաբաղյան հարցը։ 2000 թվականի հարցազրույցում Բալայանը պանթյուրքական սպառնալիքը կապել է 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության, Ալիևի իշխանության և Թուրքիայի իրադարձությունների հետ։

Բացի քաղաքական գործունեությունից, նա նաև ճանապարհորդ էր․ մասնակցել է «Կիլիկիա» նավի կրկնօրինակով նավարկությանը (2004–2006 թթ.), այնուհետև ղեկավարել է «Շուրջերկրյա նավարկություն «Արմենիա» զբոսանավով» արշավախումբը (2009–2011 թթ.)՝ անկախ Հայաստանի պատմության մեջ առաջին նման նախաձեռնությունը։ Նա նաև «Բայկալյան» էկոլոգիական շարժման համանախագահն էր։

Բալայանը պարգևատրվել է բազմաթիվ մրցանակներով՝ Օստրովսկու անվան մրցանակ, Հայաստանի գրողների միության և ԽՍՀՄ լրագրողների միության մրցանակներ, Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշան (2010 թ.), Մովսես Խորենացու մեդալ (1998 թ.), «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» մեդալ (2005 թ.), «Արիության համար» մեդալ։ Նա արժանացել է նաև Հայաստանի մշակույթի վաստակավոր գործչի կոչման (2005 թ.), Երևանի պատվավոր քաղաքացու կոչման (2005 թ.) և Արցախի հերոսի կոչման (2006 թ.)։

Զորի Բալայանը մահացել է 91 տարեկանում։ Նրա որդու խոսքով՝ նա հեռացել է կյանքից «Սուրբ Հարության օրը»։ Բալայանի կյանքը միավորել է բժշկությունը, գրականությունը, քաղաքականությունը և մշակութային առաքելությունը, իսկ նրա ժառանգությունը դարձել է 20–21-րդ դարերի հայկական պատմության անբաժան մասը։