Ստամբուլում արգելված ծիծաղը․ ինչպես Առանձարը շրջանցեց գրաքննությունը

Առանձարը, իսկական անունը՝ Միսաք Գույումճյան, ծնվել է 1877 թվականի սեպտեմբերի 8-ին Օսմանյան կայսրության Տիգրանակերտ քաղաքում։ Նրա հայրը զբաղվում էր առևտրով, և շուտով նրանց ընտանիքը տեղափոխվել է Բաղդադ։ Ապագա գրողն իր միջնակարգ կրթությունը ստացել է Կարինում՝ Սանասարյան վարժարանում, ապա ուսումը շարունակել է Եվրոպայում՝ նախ Մյունխենում, ապա Ցյուրիխում, որտեղ ստացել է բարձրագույն կրթություն։

Հայրենիք վերադառնալուց հետո նա զբաղվել է մանկավարժությամբ, աշխատել Ալեքսանդրապոլում, իսկ ավելի ուշ դարձել Ադանայի վարժարանի տնօրենը։

Առանձարի գրական ուղին սկսվել է 1901 թվականին, երբ Թիֆլիսում հրատարակվող «Մուրճ» ամսագրում տպագրվել են նրա առաջին երգիծական պատմվածքները։ Հումորով և դառը հեգնանքով լի այդ ստեղծագործությունները շուտով լույս են տեսել առանձին գրքով՝ «Վշտի ծիծաղ» խորագրով։

Ժամանակակիցները մեծ հետաքրքրությամբ են ընդունել նրա ստեղծագործությունները։ Գրող Ստեփան Զորյանը նշում էր, որ գրականություն է մտել «Պարոնյանի ուժի» տեր մի հեղինակ՝ նրան համեմատելով հայ երգիծանքի դասական Հակոբ Պարոնյանի հետ։

Առանձարի պատմվածքների թեմատիկան բազմազան էր։ Նա ներկայացնում էր Օսմանյան կայսրության իրականությունը՝ կոռուպցիան, կաշառակերությունը, կրոնական անհանդուրժողականությունը և քրիստոնյաների հալածանքը։ Սակայն անգամ մռայլ պատկերներ ներկայացնելիս հեղինակը պահպանում էր կենսուրախությունը և կարողանում էր ծիծաղել դառնության միջից։

Նրա ծաղրը բռնակալների նկատմամբ այնքան սուր էր, որ գրաքննությունը թույլ չէր տալիս նրա գործերը տպագրել Ստամբուլի մամուլում։ Այդ պատճառով նա իր ստեղծագործությունները հրատարակում էր Թիֆլիսում։

Սակայն հայ մամուլի և գրողների նյութական վիճակը ծանր էր։ «Տասը տարի անց» պատմվածքում, որն ունի ինքնակենսագրական բնույթ, Առանձարը նկարագրել է, թե ինչպես էր ստիպված հրաժարվել գրական գործունեությունից՝ հոնորարների և աջակցության բացակայության պատճառով։ Այդ ժամանակվանից նա ամբողջովին նվիրվել է մանկավարժությանը։

Նրա գրական ժառանգությունը մեծածավալ չէ․ այն ներառում է ընդամենը ինը պատմվածք, «Փրկիչները» պիեսը և մի քանի հրապարակախոսական հոդվածներ՝ նվիրված հայ գրականությանն ու Գերմանիայի արևելյան քաղաքականությանը։

Չնայած ստեղծագործական ժառանգության համեստ ծավալին՝ Առանձարը նշանակալի հետք է թողել հայ մշակույթի մեջ։ Նրա պատմվածքներն աչքի էին ընկնում համարձակությամբ, երգիծական ուժով և կենդանի խառնվածքով։

Նա կարողացել է բացահայտել Օսմանյան կայսրության կյանքի ողբերգականությունն ու անհեթեթությունը՝ միաժամանակ պահպանելով լավատեսությունն ու խոսքի ուժի հանդեպ հավատը։

Առանձարը վախճանվել է 1913 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Ադանայում՝ ընդամենը 36 տարեկան հասակում։ Նրա կարճատև կյանքն ու ստեղծագործական ուղին վկայում են, որ տաղանդը կարող է հաղթահարել անգամ գրաքննության և նյութական դժվարությունների խոչընդոտները, իսկ «Վշտի ծիծաղ»-ը շարունակում է մնալ իր ժամանակաշրջանի արժեքավոր վկայությունը։