Կովկասի հեղափոխական կոմիսարը․ Ստեփան Շահումյանի կյանքն ու պայքարը

Ստեփան Շահումյանը ծնվել է 1878 թվականի հոկտեմբերի 13-ին Թիֆլիսում՝ ծառայողի ընտանիքում։ Վաղ տարիքից հետաքրքրվել է գրականությամբ և փիլիսոփայությամբ, սակայն նրա գլխավոր հետաքրքրությունը դարձել է հեղափոխական գործունեությունը։

1898 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի ռեալական ուսումնարանը, իսկ արդեն հաջորդ տարի Հայաստանում կազմակերպել է առաջին մարքսիստական խմբակը։ 1900 թվականին Շահումյանն ընդունվել է Ռիգայի պոլիտեխնիկական ինստիտուտ, սակայն ուսանողական բողոքի ցույցերին մասնակցելու համար հեռացվել է այնտեղից։ Շուտով նա արտագաղթել է Գերմանիա, որտեղ ուսանել է Բեռլինի համալսարանում և մասնակցել Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական կուսակցության (ՌՍԴԲԿ) արտասահմանյան կազմակերպությունների գործունեությանը։

1905 թվականին վերադառնալով Կովկաս՝ նա դարձել է ՌՍԴԲԿ Կովկասյան միութենական կոմիտեի ղեկավարներից մեկը, հիմնել բոլշևիկյան կազմակերպություն Բաքվում և խմբագրել մի շարք թերթեր։ Նրա հոդվածներն աչքի էին ընկնում մտքի հստակությամբ և կուսակցական սկզբունքներին անսասան հավատարմությամբ։

1917 թվականի Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո Շահումյանը գլխավորել է Բաքվի բանվորական պատգամավորների խորհուրդը և դարձել Խորհուրդների համառուսաստանյան առաջին համագումարի պատվիրակ։ ՌՍԴԲԿ վեցերորդ համագումարում ընտրվել է Կենտրոնական կոմիտեի անդամ։ Նույն տարվա աշնանը ղեկավարել է Կովկասի բոլշևիկյան կազմակերպությունների համագումարը, իսկ 1918 թվականի գարնանը գլխավորել Բաքվի ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդը և զբաղեցրել արտաքին գործերի կոմիսարի պաշտոնը։

Նրա գործունեությունն ուղղված էր խորհրդային իշխանության ամրապնդմանը, սակայն այն ուղեկցվում էր Բաքվում տեղի ունեցող ծանր ազգամիջյան բախումներով։

Շահումյանը ձգտում էր քաղաքական խնդիրները լուծել խաղաղ ճանապարհով՝ խուսափելով ահաբեկչությունից, ինչով տարբերվում էր բազմաթիվ բոլշևիկներից։ Սակայն քաղաքացիական պատերազմի պայմաններում փոխզիջումների հասնելն անհնար էր։1918 թվականի հուլիսին Բաքվի կոմունան անկում է ապրել, իսկ նրա ղեկավարները՝ այսպես կոչված Բաքվի 26 կոմիսարները, ձերբակալվել են։ 1918 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Շահումյանը նրանց հետ միասին գնդակահարվել է Անդրկասպյան երկաթուղում։

Քաղաքական գործունեությունից բացի՝ Շահումյանը թողել է հրապարակախոսական հարուստ ժառանգություն։ Նրա հոդվածներն ընդգրկում էին փիլիսոփայության, գրականության և արվեստի հարցերը, որոնցում նա պաշտպանում էր գրականության կուսակցականության մասին լենինյան սկզբունքը։ Շահումյանի անունով կոչվել են քաղաքներ, փողոցներ և տարբեր հաստատություններ։ Նա պատմության մեջ մնացել է որպես Կովկասում հեղափոխական պայքարի և գաղափարներին նվիրվածության խորհրդանիշ։