Սերգեյ Փարաջանով. նկարիչ, որը փոխեց կինոյի լեզուն

Մեծանուն ռեժիսոր Սերգեյ Հովսեփի Փարաջանովը ծնվել է 1924 թվականի հունվարի 9-ին Թբիլիսիում՝ հայ արհեստավորների ընտանիքում։ Նրա ուղին դեպի արվեստ սկսվել է Մոսկվայի Գերասիմովի անվան կինեմատոգրաֆիայի համառուսական պետական ինստիտուտում, որտեղ ստացել է մասնագիտական կրթություն և ձևավորել կինոյի սեփական տեսլականը: Արդեն վաղ շրջանի աշխատանքներում ի հայտ է գալիս նրա հակումը դեպի փորձարարությունը և սովորական ձևերի սահմաններից դուրս գալու ձգտումը։

Փարաջանովին համաշխարհային հռչակ է բերել «Մոռացված նախնիների ստվերները» ֆիլմը, որը նկարահանվել է 1964 թվականին՝ Միխայիլ Կոցյուբինսկու վիպակի հիման վրա։ Կինոնկարը դարձավ իսկական բեկում՝ զարմացնելով հանդիսատեսին իր արտասովոր տեսողական պոետիկայով, խորհրդանիշների հարստությամբ և վառ գունապնակով։ Այն ռեժիսորին բերել է միջազգային ճանաչում ու բազմաթիվ մրցանակներ, ինչպես նաև հաստատել նրա համբավը որպես նորարարի, ով ընդունակ է ստեղծել գեղանկարչությանն ու բանահյուսությանը մոտ կինոարվեստ։

Հաջորդ գլուխգործոցը դարձավ «Նռան գույնը» (1969), որը նվիրված էր հայ աշուղ Սայաթ-Նովային։ Այս ֆիլմը ոչ թե պարզապես կենսագրություն էր, այլ պոեզիայի աշխարհի գեղարվեստական մարմնավորում, որտեղ յուրաքանչյուր տեսարան վերածվում էր խորհրդանշական պատկերի։ Փարաջանովը հրաժարվեց ավանդական պատմողական ոճից և ստեղծեց եզակի տեսողական լեզու, որն ազդեցություն թողեց ռեժիսորների մի ամբողջ սերնդի վրա։

Փարաջանովի ստեղծագործությունը չէր սահմանափակվում միայն կինոյով։ Նա զբաղվում էր կոլաժներով, գծանկարչությամբ, դեկորատիվ արվեստով՝ ստեղծելով գործեր, որոնք արտացոլում էին նրա ներաշխարհն ու հարուստ երևակայությունը։ Նրա գեղարվեստական աշխատանքներն այսօր ցուցադրվում են թանգարաններում և պատկերասրահներում՝ հաստատելով նրա տաղանդի բազմակողմանիությունը։

Փարաջանովի կյանքը հեշտ չի եղել։ Նա բախվել է գրաքննության, արգելքների և նույնիսկ բանտարկության, ինչը տարիներով ընդհատել է նրա ստեղծագործական գործունեությունը։ Չնայած դժվարություններին՝ նա կարողացել է հավատարիմ մնալ արվեստին և շարունակել ստեղծել գործեր, որոնք դարձել են մշակութային ժառանգության մաս։

Սերգեյ Փարաջանովը մահացել է 1990 թվականի հուլիսի 20-ին Երևանում։ Նրա անունը հավերժ կապված է նոր ձևերի որոնման և համարձակ գեղարվեստական փորձարարության հետ։ Նա ցույց տվեց, որ կինոն կարող է լինել ոչ միայն պատմություն, այլև պոեզիա, գեղանկարչություն և փիլիսոփայություն։