Ալեքսանդրապոլից Մոսկվա․ Սերգեյ Մերկուրովի կյանքն ու ստեղծագործական ուղին

Քանդակագործ Սերգեյ Դմիտրիի Մերկուրովը ծնվել է 1881 թվականի հոկտեմբերի 26-ին Ալեքսանդրոպոլում (այժմ՝ Գյումրի)՝ Կարինից (Էրզրում) Անդրկովկաս տեղափոխված հույն Մերկուրիդների ընտանիքում: Վաղ տարիքից հետաքրքրվել է արվեստով և փիլիսոփայությամբ։

Թիֆլիսի ռեալական ուսումնարանն ավարտելուց հետո ընդունվել է Կիևի պոլիտեխնիկական ինստիտուտ, սակայն ուսանողական ցույցերին մասնակցելու պատճառով հեռացվել է։

1902 թվականին ուսումը շարունակել է Ցյուրիխի համալսարանում, որտեղ ուսումնասիրել է փիլիսոփայություն և առաջին անգամ լսել Վլադիմիր Լենինի ելույթները։ Շվեյցարիայում աշակերտել է քանդակագործ Ադոլֆ Մեյերին, ապա ընդունվել Մյունխենի գեղարվեստի ակադեմիա։ 1905-1907 թվականներին ապրել է Փարիզում, որը նշանակալի ազդեցություն է ունեցել նրա ստեղծագործական ոճի ձևավորման վրա։

1907 թվականին Մերկուրովը վերադարձել է Ռուսաստան և շուտով ճանաչում ձեռք բերել որպես մահացած մարդկանց ու համաշխարհային առաջնորդների հետմահու դիմակների վարպետ։ Նրա առաջին աշխատանքը Ամենայն հայոց կաթողիկոս Մկրտիչ Խրիմյանի հետմահու դիմակն էր, որին հաջորդել են Լև Տոլստոյի, Մաքսիմ Գորկու, Վլադիմիր Լենինի, Վլադիմիր Մայակովսկու և այլ նշանավոր գործիչների դիմակները։ Նա հետմահու դիմակների պատրաստման արվեստը հասցրել է բարձր կատարելության՝ վարպետորեն համադրելով իրատեսական ճշգրտությունն ու փիլիսոփայական խորությունը։

1910 թվականից Մերկուրովն ապրել է Մոսկվայում և ակտիվորեն մասնակցել քաղաքի գեղարվեստական կյանքին։ Նրա մոնումենտալ ստեղծագործությունները դարձել են խորհրդային «մոնումենտալ քարոզչության» ծրագրի բաղկացուցիչ մասը։ Առավել հայտնի են Լենինի և Ստալինի հուշարձանները, այդ թվում՝ Ստալինի երեք խոշորագույն արձանները՝ Երևանում (1950 թ.), Մոսկվայի ջրանցքի մուտքի մոտ (1937 թ.) և Ժողովրդական տնտեսության նվաճումների ցուցահանդեսում՝ ՎԴՆԽ-ում (1939 թ.)։ Նրա գործերն աչքի էին ընկնում վիթխարի չափերով, խիստ ոճով և իշխանության խորհրդանշական պատկերավորմամբ։

Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին Մերկուրովը շարունակել է ստեղծագործել, իսկ 1943 թվականին արժանացել է ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարչի պատվավոր կոչման։ 1944-1950 թվականներին ղեկավարել է Պուշկինի անվան կերպարվեստի թանգարանը՝ դրսևորելով իրեն որպես մշակութային ժառանգության պահպանման նվիրյալ։ 1947 թվականին դարձել է ԽՍՀՄ գեղարվեստի ակադեմիայի առաջին իսկական անդամներից մեկը։ Երկու անգամ՝ 1941 և 1951 թվականներին, արժանացել է առաջին աստիճանի Ստալինյան մրցանակի։

Սերգեյ Մերկուրովը մահացել է 1952 թվականի հունիսի 8-ին Մոսկվայում։ Նրա անունը հավերժ կապված է խորհրդային մոնումենտալ արվեստի պատմության հետ, իսկ հայրենի Գյումրիում գործում է քանդակագործի տուն-թանգարանը։ Նա պատմության մեջ մնացել է որպես արվեստագետ, որը կարողացել է համադրել փիլիսոփայական խորությունը, ազգային արմատներն ու խորհրդային դարաշրջանի պաշտոնական գեղագիտությունը։