TRIPP-ի մասին Փաշինյանի ստերի մեկ տարին
10 Օգոստոսի 2026, 21:00
(Ինչ չի ասում Փաշինյանը)
«Ուղիղ մեկ տարի է անցել այն պահից, երբ 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում, Դոնալդ Թրամփի վարչակազմի միջնորդությամբ, տեղի ունեցավ Երևանի և Բաքվի միջև խաղաղության համաձայնագրերի նախնական ստորագրումը, ինչպես նաև արձանագրվեց TRIPP (Trump Route for International Peace and Prosperity) նախագծի մեկնարկի մասին երկկողմ փաստաթուղթը։ Այնուամենայնիվ, այս դիվանագիտական տարվա ամփոփումը ցույց է տալիս խոր անհամաչափություն Երևանի հայտարարած սպասելիքների և ուժերի իրական դասավորվածության միջև։
Անցած տասներկու ամիսների ընթացքում TRIPP-ի գծով իրական շինարարական աշխատանքներ այդպես էլ չեն մեկնարկել, սակայն հայկական կողմի ինստիտուցիոնալ, ֆինանսական և աշխարհաքաղաքական պարտավորություններն էապես խորացել են։ Եվ սա դեռ չհաշված այն, որ 2025 թվականի Վաշինգտոնյան գագաթնաժողովով լուծարվեց ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը, որը տասնամյակներ շարունակ զբաղվում էր Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդրի կարգավորմամբ։
2026 թվականի հունվարի 14-ին ՀՀ ԱԳ նախարար Արարատ Միրզոյանի Վաշինգտոն կատարած այցի ընթացքում կողմերը ստորագրեցին TRIPP-ի իրականացման հիմունքների մասին համատեղ հայտարարություն։ Փաստաթուղթն արձանագրեց ստրկացուցիչ մի սխեմա, համաձայն որի՝ ստեղծվող «TRIPP Development Company»-ի բաժնետոմսերի 74%-ը 49 տարի ժամկետով փոխանցվում է ամերիկյան կառույցներին՝ երրորդ կողմերին բաժնեմասերի միավորման, նվիրատվության և զիջման իրավունքով։ Ընդ որում, Հայաստանը պարտավորություններ է ստանձնում տարածքի հատկացման և ուղղակի ֆինանսական համաներդրման մասով՝ փաստացի եկամուտները զիջելով արտաքին օպերատորին։
Նույն փաստաթղթի շրջանակներում արձանագրվեց կառավարման մի մոդել, որտեղ հայկական պետական ծառայությունները դուրս են բերված back office, իսկ տարանցման ուղղակի սպասարկումը front office-ում փոխանցված է ԱՄՆ մասնավոր օպերատորներին։ Անխափան հաղորդակցության (unimpeded connectivity) մասին ձևակերպումը փաստացի ապահովեց Բաքվի վաղեմի պահանջի կատարումը՝ Ադրբեջանին թույլ տալով ամերիկյան մեխանիզմի միջոցով օրինականացնել «Զանգեզուրի միջանցքի» արտատարածքային ռեժիմը։
Ավելի ուշ՝ 2026 թվականի մայիսի 26-ին, ԱՄՆ պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոն կարճատև այց կատարեց Երևան, որի ընթացքում «Զվարթնոց» օդանավակայանում ստորագրվեցին Համատեղ հռչակագիր և Ընդգրկուն ռազմավարական գործընկերության մասին խարտիա։ Այս փաստաթղթերով Վաշինգտոնը ստացավ բացառիկ կարգավիճակ և առաջնահերթ իրավունքներ՝ ներդրումներ անելու Հայաստանի առանցքային ենթակառուցվածքներում և ռեսուրսներում, ներառյալ կրիտիկական օգտակար հանածոների մշակումը։ ՀՀ Ազգային ժողովի ընտրություններից առաջ նման շտապողականությունը վկայում է Հայաստանի հնարավոր իշխանափոխությունից ապահովագրվելու և հայկական կառավարությունների գլխավերևում ռազմավարական ակտիվներն իրավաբանորեն ամրագրելու Սպիտակ տան ձգտման մասին։
Ընդ որում, Երևանի առանցքային հումանիտար և ռազմավարական խնդիրները մնում են չլուծված։ Տարածաշրջանային տրանսպորտային զարկերակների իրական ապաշրջափակում այդպես էլ տեղի չունեցավ։ Բաքուն քայլեր չի ձեռնարկում հայ պահվող անձանց և ռազմագերիների վերադարձի ուղղությամբ, իսկ հանրային տիրույթում պահպանում է «Արևմտյան Ադրբեջանի» հայեցակարգը՝ շարունակելով տարածքային պահանջներ ներկայացնել։ Այս ֆոնին ադրբեջանական կողմն անցնում է պատասխանատվության հանրային տեղաշարժմանը։ Ադրբեջանի ԱԳ նախարար Ջեյհուն Բայրամովի հայտարարությունն այն մասին, թե Բաքուն իբր կատարել է իր պարտավորությունների մեծ մասը, և այժմ հերթը Երևանինն է, ակնհայտորեն արտացոլում է պահանջների ամբողջ բեռը բացառապես Հայաստանի վրա բարդելու ռազմավարությունը։
Առանձնահատուկ վտանգ է ներկայացնում նախագծի աշխարհաքաղաքական контекст-ը (համատեքստը)։ TRIPP-ի իրականացումն ընթանում է Իրանի դեմ ԱՄՆ-ի «Առավելագույն ճնշում 2.0» քաղաքականության ֆոնին։ Սյունիքում՝ հայ-իրանական սահմանին, ամերիկյան ենթակառուցվածքների հայտնվելը Թեհրանի կողմից չի կարող չընկալվել որպես ուղղակի սպառնալիք և Հայաստանի Հանրապետության տարածքը վերածում է պոտենցիալ ռազմական գործողությունների թատերաբեմի՝ իր անմիջական դարավոր հարևանի հետ։
Սպիտակ տան պրագմատիկ մոտեցման ակնառու ցուցիչ դարձան Դոնալդ Թրամփի վերջին հեռախոսազանգերը տարածաշրջանի առաջնորդների հետ, որոնց ընթացքում ԱՄՆ նախագահը Իլհամ Ալիևին հրավիրեց G20-ի գագաթնաժողովին՝ անտեսելով Նիկոլ Փաշինյանին։ Սա ցույց տվեց, որ Վաշինգտոնը դիտարկում է Ադրբեջանին որպես առաջնահերթ էներգետիկ և լոգիստիկ գործընկեր, մինչդեռ Երևանից ակնկալվում է լոկ ռեսուրսների և ինքնիշխան գործառույթների հետևողական փոխանցում։
Վաշինգտոնյան փաստաթղթերի ստորագրումից ի վեր անցած մեկ տարին արձանագրում է ակնհայտ դիսբալանս. Հայաստանն արտաքին գործընկերներին է փոխանցել ենթակառուցվածքների և ընդերքի կառավարման ինստիտուցիոնալ ու տնտեսական լծակները, հարվածի տակ է դրել հարաբերությունները Իրանի հետ՝ փոխարենը չստանալով ոչ սահմանների իրական ապաշրջափակում, ոչ անվտանգության երաշխիքներ, ոչ էլ հումանիտար հարցերի լուծում։
Մտածե՛ք այս մասին…»։
Հիմա եթերում
