Զանգեզուրի ձայնն ու 1930-ականների սերնդի խորհրդանիշը․ Ակսել Բակունց

Արձակագիր Ակսել Բակունցը ծնվել է 1899 թվականի հունիսի 13-ին Գորիսում՝ գյուղացիների ընտանիքում։ Նախնական կրթությունը ստացել է Էջմիածնի Գևորգյան հոգևոր ճեմարանում, այնուհետև ավարտել է Խարկովի գյուղատնտեսական ինստիտուտը (1923 թ.)։ Որոշ ժամանակ աշխատել է որպես Զանգեզուրի շրջանի գլխավոր գյուղատնտես, բայց շուտով ամբողջությամբ նվիրվել է գրականությանը:

Նրա գործերսը սկսել են հրապարակվել դեռևս 1918 թվականից, իսկ արդեն 1920-ականներին նրա անունը հայտնի էր գրական շրջանակներում։ 1927 թվականին լույս է տեսել «Մթնաձոր» ժողովածուն, որտեղ Բակունցը պատկերել է հայ գյուղացու կյանքը, աշխատանքը, կենցաղն ու ներաշխարհը։ 1933 թվականին հրատարակվել է «Սև ցելերի սերմնացանը» ժողովածուն, որը նվիրված էր հեղափոխական պայքարին և ժողովրդի ճակատագրին քաղաքացիական պատերազմի տարիներին։

Նրա ստեղծագործության մեջ առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնում «Ալպիական մանուշակ», «Միրհավը», «Սպիտակ ձին», «Լառ-Մարգար», «Նամակ ռուսաց թագավորին» պատմվածքները։ Դրանցում Բակունցը ստեղծել է հայրենի եզերքի բանաստեղծական կերպարը, փոխանցել հնի և նորի բախման, լեռնային գյուղի դարավոր ավանդույթների քայքայման գործընթացը։ Նրա գործերն առանձնանում են ժողովրդական լեզվի նուրբ իմացությամբ, հարուստ պատկերավորությամբ և խոր սոցիալական ենթատեքստով։

1930-ականներին Բակունցն ակտիվորեն մասնակցել է Հայաստանի մշակութային կյանքին, գրել կինոսցենարներ («Զանգեզուր», «Սև թևի տակ»), ինչպես նաև եղել է ԽՍՀՄ գրողների առաջին համագումարի պատվիրակ (1934 թ.)։ Սակայն 1937 թվականին նա ձերբակալվել է «հակախորհրդային գործունեության» մեղադրանքով։ Նույն թվականի հուլիսի 8-ին գնդակահարվել է Երևանում։ Միայն 1955 թվականին գրողը հետմահու արդարացվել է։

Բակունցի ստեղծագործական ժառանգությունը դարձել է հայկական գրականության ոսկե ֆոնդի անբաժանելի մասը։ Նրա գործերի հիման վրա նկարահանվել են ֆիլմեր, իսկ 1957 թվականին Գորիսում բացվել է գրողի տուն-թանգարանը։ Այսօր նրա անունը կապվում է ոչ միայն գրական բարձր վարպետության, այլև քաղաքական բռնաճնշումների զոհ դարձած մի ամբողջ սերնդի ողբերգության հետ։

Ակսել Բակունցը կարողացավ անձնական փորձն ու դիտարկումները վերածել բարձրարվեստ գրականության, սակայն նրա կյանքն ընդհատվեց ստեղծագործական վերելքի տարիներին։ Նրա գործերը մինչ օրս շարունակում են ապրել՝ պահպանելով հիշողությունը ոչ միայն գրողի, այլև նրա ապրած ժամանակաշրջանի մասին։