Չեմպիոն, լրագրող, մտածող. շախմատային աշխարհի «Երկաթե Տիգրանը»

Շախմատիստ Տիգրան Պետրոսյանը ծնվել է 1929 թվականի հունիսի 17-ին Թիֆլիսում։ Հայրը դռնապան էր, իսկ մայրը մահացել է, երբ դեռ երեխա էր։ 1943 թվականին կորցրել է նաև հորը։ Տիգրանի դաստիարակությամբ և խնամքով զբաղվել է ավագ քույրը։

Շախմատ խաղալ սկսել է 12 տարեկանում՝ Թբիլիսիի Պիոներների պալատում, որտեղ նրա առաջին մարզիչը եղել է Արկադի Էբրալիձեն։ Դեռ պատանի հասակում նա աչքի էր ընկնում իր բացառիկ տաղանդով. 1945 թվականին մրցանակային տեղ է զբաղեցրել Համամիութենական պատանեկան առաջնությունում, իսկ 1946 թվականին դարձել է ՀԽՍՀ չեմպիոն։ 1947 թվականին լրացրել է ԽՍՀՄ սպորտի վարպետի կոչման նորմատիվը։

1950 թվականին Պետրոսյանը տեղափոխվել է Մոսկվա, որտեղ կարճ ժամանակում ընդգրկվել է երկրի ուժեղագույն շախմատիստների շարքում։ 1952 թվականին նրան շնորհվել է միջազգային գրոսմայստերի կոչում, իսկ 1960 թվականին՝ ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր վարպետի կոչում։ Պետրոսյանի խաղաոճն առանձնանում էր խոր դիրքային մտածողությամբ, մրցակցի նախաձեռնությունը կանխելու բացառիկ ունակությամբ և նույնիսկ նվազագույն առավելությունը հաղթանակի վերածելու վարպետությամբ։ Հենց այս հատկանիշների շնորհիվ նա ստացել է «Երկաթե Տիգրան» մականունը։

Աշխարհի չեմպիոնի թագին հասնելու ճանապարհը երկար էր. Պետրոսյանը գրեթե երեք տասնամյակ անընդմեջ պայքարում էր հավակնորդների մրցաշարերում։ 1962 թվականին Կյուրասաո կղզում նա փառահեղ հաղթանակ է տարել՝ հաղթելով այնպիսի հսկաների, ինչպիսիք էին Ռոբերտ Ֆիշերն ու Պաուլ Կերեսը։ Իսկ 1963-ին Մոսկվայում Պետրոսյանը 12,5:9,5 հաշվով հաղթել է Միխայիլ Բոտվիննիկին ու հռչակվել շախմատի աշխարհի 9-րդ չեմպիոն։ 1966 թվականին Պետրոսյանը կարողացել է պաշտպանել աշխարհի չեմպիոնի իր տիտղոսը՝ առավելության հասնելով Բորիս Սպասկի նկատմամբ, բայց երեք տարի անց՝ 1969-ին, զիջել է թագը նրան։

Բացի մարզական հաջողություններից, Պետրոսյանը նաև փիլիսոփայական գիտությունների թեկնածու էր, շախմատային տեսաբան ու լրագրող։ Նա խմբագրել է «Շախմատային Մոսկվա» ամսագիրը (1963–1966 թթ.) և հիմնադրել «64» շաբաթաթերթը (1968-1977 թթ.), որը դարձել է ԽՍՀՄ գլխավոր շախմատային պարբերականներից մեկը։

Իր կարիերայի ընթացքում Պետրոսյանը չորս անգամ նվաճել է ԽՍՀՄ չեմպիոնի տիտղոսը (1959, 1961, 1969, 1975), երեք անգամ դարձել Մոսկվայի չեմպիոն, ինչպես նաև ԽՍՀՄ հավաքականի կազմում 9 անգամ հաղթել է շախմատի համաշխարհային օլիմպիադաներում։ Շախմատի զարգացման գործում նրա ավանդն ընդունված է ամբողջ աշխարհում. շատ մասնագետներ նրան համարում են պատմության մեջ ամենադժվար հաղթահարելի մրցակիցներից մեկը, ում հաղթելը գրեթե անհնար էր։

Տիգրան Պետրոսյանը կյանքից հեռացել է 1984 թվականի օգոստոսի 13-ին Մոսկվայում։ Նրա թողած ժառանգությունն ապրում է Հայաստանի և ողջ աշխարհի շախմատային մշակույթում։ Նա դարձել է կամքի ուժի, ռազմավարական խոր մտածողության և մտավոր ուժի խորհրդանիշ՝ ապացուցելով, որ շախմատը պարզապես մարզաձև չէ, այլ կյանքի փիլիսոփայություն։