«Մայր Հայաստան»-ից մինչև Սարդարապատ․ Ռաֆայել Իսրայելյան

Ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանը ծնվել է 1908 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Թիֆլիսում՝ հայոց լեզվի և գրականության մասնագետ, բանահավաք Սարգիս Իսրայելյանի ընտանիքում։ Դպրոցն ավարտելուց հետո ընդունվել է Թբիլիսիի գեղարվեստի ակադեմիա, ապա ուսումը շարունակել Լենինգրադի քաղաքացիական ինժեներների ինստիտուտում և Ի. Ռեպինի անվան գեղարվեստի ակադեմիայում, որը գերազանցությամբ ավարտել է 1934 թվականին։

1936 թվականին Իսրայելյանը տեղափոխվել է Երևան, որտեղ սկսվել է նրա երկարամյա ստեղծագործական գործունեությունը։ Նա աշխատել է նախագծային արվեստանոցներում որպես ճարտարապետ, զբաղվել պատմական հուշարձանների պահպանությամբ, դասավանդել Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում։

1944 թվականին տեղի է ունեցել նրա առաջին անհատական ցուցահանդեսը, իսկ դրանից կարճ ժամանակ անց նա հաղթել է Հաղթանակ զբոսայգում «Հաղթանակ» հուշարձանի կառուցման մրցույթում։ Սկզբում հսկայական տուֆակերտ պատվանդանին տեղադրված էր Ստալինի արձանը, որը ապամոնտաժվել է 1962 թվականին, իսկ 1967 թվականին այնտեղ տեղադրվել է «Մայր Հայաստան» քանդակը։

Իսրայելյանը նախագծել է ավելի քան 150 շենք և շինություն՝ բնակելի տներ, արդյունաբերական օբյեկտներ, ակումբներ, զբոսայգիներ և հուշահամալիրներ։ Նրա ամենահայտնի աշխատանքներից են Սարդարապատի հուշահամալիրը (1968 թ.), Բաշ-Ապարանի ճակատամարտին նվիրված հուշարձանը, Երևանի ռազմական թանգարանը, «Արարատ» գինու կոմբինատի մառանների շինարարությունը, որը 1949-1950 թթ-ին ամբողջացրել ու լրացրել է Հրազդանի կիրճի ջրանցույցով։ Նա նաև ստեղծել է Նյու Յորքի Սուրբ Վարդան եկեղեցին, որը դարձել է Սփյուռքի հայկական ինքնության կարևոր խորհրդանիշներից մեկը

Ճարտարապետը ուշադրություն էր դարձնում ոչ միայն խոշոր նախագծերին, այլև կիրառական արվեստին․ ձևավորում էր գրքեր, ստեղծում կերամիկական և ոսկերչական աշխատանքներ, կրծքանշաններ ու էքսլիբրիսներ։ Նրա ոճն աչքի էր ընկնում մոդեռնիզմի և հայկական ճարտարապետության հանդեպ խոր հարգանքի համադրությամբ, հնագույն ավանդույթները ժամանակակից ձևերի հետ համադրելու ձգտումով։

Իր նվաճումների համար Իսրայելյանն արժանացել է բարձր պարգևների՝ առաջին աստիճանի Ստալինյան մրցանակի (1951 թ.) և ԽՍՀՄ ժողովրդական ճարտարապետի կոչման (1970 թ.)։ Նա ԽՍՀՄ ճարտարապետների միության անդամ էր և Երևանի քաղաքային խորհրդի պատգամավոր։

Ռաֆայել Իսրայելյանը մահացել է 1973 թվականի սեպտեմբերի 8-ին Երևանում՝ թողնելով հարուստ ժառանգություն, որը շարունակում է ոգեշնչել ճարտարապետներին ու նկարիչներին։ Նրա անունն ու արվեստը անքակտելիորեն միահյուսվել են Հայաստանին ծառայելու գաղափարին, իսկ ստեղծագործությունները դարձել են երկրի մշակութային կոդի անբաժանելի մասը։