Ռուբեն Համբարձումյան․ Վիկտոր Համբարձումյանի որդին, որը նոր ուղղություն ձևավորեց համաշխարհային մաթեմատիկայում

Մաթեմատիկոս Ռուբեն Համբարձումյանը ծնվել է 1941 թվականի հոկտեմբերի 28-ին՝ Թաթարստանի Ելաբուգա քաղաքում, աշխարհահռչակ աստղաֆիզիկոս Վիկտոր Համբարձումյանի ընտանիքում։ Նա ոչ միայն շարունակել է գիտական տոհմի ավանդույթները, այլև ստեղծել է մաթեմատիկայի սեփական ուղղությունը՝ միջազգային ճանաչում ձեռք բերելով իր ինքնատիպ գաղափարների և հիմնարար հետազոտությունների շնորհիվ։

1962 թվականին Մոսկվայի պետական համալսարանի մեխանիկամաթեմատիկական ֆակուլտետն ավարտելուց հետո Ռուբեն Համբարձումյանն աշխատանքի է անցել Հայկական ԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիայի Մաթեմատիկայի ինստիտուտում։ Դեռ երիտասարդ տարիքում նա դրսևորել է հետազոտողի բացառիկ ունակություններ՝ զբաղվելով հավանականությունների տեսությամբ, պատահական պրոցեսներով և անալիզի երկրաչափական մեթոդներով։ 1968 թվականին նա պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն, իսկ 1975 թվականին ստացել ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճան։ Մեկ տարի անց նրան շնորհվել է պրոֆեսորի կոչում։

Համբարձումյանի գիտական ամենանշանակալի նվաճումները կապված են ինտեգրալ և ստոխաստիկ երկրաչափության հետ։ 1970-ական և 1980-ական թվականներին նրան հաջողվել է ձևավորել նոր գիտական ուղղություն, որը կոչվում է կոմբինատորային ինտեգրալ երկրաչափություն։ Նրա հետազոտությունները հնարավորություն են տվել լուծելու երկրաչափական հավանականությունների տեսության մի շարք բարդ խնդիրներ, այդ թվում՝ Բուֆոն-Սիլվեստրի դասական խնդիրը և Հիլբերտի հայտնի չորրորդ խնդրի որոշ ասպեկտներ։ Գիտնականը նաև առաջարկել է երկրաչափական հավանականությունների տեսության մեջ կիրառվող ինքնատիպ ֆակտորիալ թվային համակարգ, որն իր կիրառությունն է գտել հետագա մաթեմատիկական հետազոտություններում։

Գիտական գործունեությանը զուգահեռ՝ Ռուբեն Համբարձումյանը երկար տարիներ զբաղվել է մանկավարժությամբ։ Նա ղեկավարել է Երևանի պետական համալսարանի ամբիոններից մեկը, գլխավորել Հայաստանի ԳԱԱ Մաթեմատիկայի ինստիտուտի գիտական ստորաբաժանումները և դասախոսություններով հանդես եկել ԱՄՆ-ի, Կանադայի, Հնդկաստանի, Իսրայելի, Ֆրանսիայի և Շվեյցարիայի համալսարաններում։ 1990-2010 թվականներին նա եղել է Հայաստանի ազգային գիտությունների ակադեմիայի մաթեմատիկական ամսագրի գլխավոր խմբագիրը՝ կարևոր ներդրում ունենալով միջազգային գիտական կապերի ամրապնդման և հայ մաթեմատիկական դպրոցի զարգացման գործում։

Գիտնականի ճանաչման է արժանացել ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ նրա սահմաններից դուրս։ 1982 թվականին նա ընտրվել է ՀԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ, իսկ 1986 թվականին՝ ակադեմիկոս։ Նրա պարգևների թվում են Քեմբրիջի համալսարանի Ռոլո Դևիդսոնի անվան մրցանակը և Անանիա Շիրակացու մեդալը։

Ռուբեն Համբարձումյանի անունը պատվավոր տեղ է զբաղեցնում ժամանակակից մաթեմատիկայի պատմության մեջ։ Նրա աշխատությունները նոր հնարավորություններ են բացել երկրաչափական հավանականությունների տեսության զարգացման համար և նշանակալի ազդեցություն են ունեցել գիտական մի շարք ուղղությունների առաջընթացի վրա։ Նա այն գիտնականներից է, որոնք ոչ միայն ստեղծում են նոր գիտելիք, այլև ձևավորում գիտական դպրոցներ՝ ապահովելով հետազոտողների սերունդների միջև գիտելիքի ու փորձի փոխանցումը և ամրապնդելով հայ գիտության միջազգային հեղինակությունը։