Վանի Երամյան դպրոցի հիմնադիրը․ Համբարձում Երամյան

Մանկավարժ, պատմաբան Համբարձում Երամյանը ծնվել է 1857 թվականի մայիսի 5-ին Վանում։ 1868 թվականին նա հիվանդացել է ջրծաղիկով և ամբողջությամբ կորցրել տեսողությունը։ Նա զբաղվել է ինքնակրթությամբ, ուսումնասիրել գրականություն և պատմություն, իսկ շուտով սկսել է դասավանդել։ 1874 թվականից Երամյանն աշխատել է Վանի ուսումնական հաստատություններում, իսկ 1882 թվականին հիմնել է իր անունը կրող դպրոցը։

Երամյանի դպրոցը շատ արագ դարձել է տարածաշրջանի կրթական կենտրոններից մեկը։ Նա ձգտում էր բարձրացնել դրա կարգավիճակը մինչև ճեմարանի մակարդակ, ինչը պահանջում էր մեծ ջանքեր և իշխանությունների կողմից ճանաչում։ Նրա մանկավարժական գործունեությունը միտված էր ազգային ինքնագիտակցության ձևավորմանը և մշակութային ավանդույթների պահպանմանը։

Երամյանը երկու անգամ այցելել է Էջմիածին (1886 թ․), եղել է նաև Կովկասում, Պիզայում և Վիեննայում։ 1913 թվականին նա ներկայացրել է Վանը հայ գրերի ստեղծման 1500-ամյակին և գրատպության 400-ամյակին նվիրված տոնակատարություններին։ Ճանապարհորդությունը շարունակելով՝ նա այցելել է նաև Կոստանդնուպոլիս և Զմյուռնիա, որտեղ զբաղվել է իր դպրոցի զարգացման հարցերով։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը ստիպել է Երամյանին լքել հայրենիքը։ Նա մեկնել է Եգիպտոս, որտեղ դարձել է հայկական դպրոցների տեսուչ նախ Պորտ Սաիդում, ապա՝ Ալեքսանդրիայում։ Այնտեղ նա շարունակել է իր մանկավարժական գործունեությունն՝ օգնելով հայկական համայնքին պահպանել լեզուն և մշակույթը։

1929 թվականին Երամյանը հրատարակել է «Հուշարձան Վան-Վասպուրականի» աշխատությունը, որտեղ մանրամասն անդրադարձել է Վասպուրականի հայության պատմությանը, նրանց զբաղմունքներին, ժողովրդագրական փոփոխություններին, թուրքական բռնապետության դեմ ազգային-ազատագրական պայքարին և Հայոց ցեղասպանության հետ կապված իրադարձություններին։ Այս աշխատանքը դարձել է արժեքավոր աղբյուր պատմաբանների և հետազոտողների համար։

1921 թվականին նա այցելել է Սուրբ Հակոբյանց վանք Երուսաղեմում և մասնակցել Եղիշե Դուրյանի՝ Երուսաղեմի Հայոց պատրիարքի ընտրություններին։

Համբարձում Երամյանը մահացել է 1929 թվականի դեկտեմբերի 20-ին Ալեքսանդրիայում՝ թողնելով հարուստ հոգևոր և գիտական ժառանգություն։ Նա պատմության մեջ մնացել է որպես լեգենդար մանկավարժ, որը, չնայած ֆիզիկական սահմանափակումներին, իր ամբողջ կյանքը նվիրել է սեփական ժողովրդին ծառայելուն։ Նրա դպրոցը, աշխատությունները և հասարակական գործունեությունը դարձել են հայկական մշակութային վերածննդի խորհրդանիշ։